काठमाडौं । नेपालमा शान्ति सुरक्षा बहाली, अपराध अनुसन्धान र कानुन कार्यान्वयनका लागि नेपाल प्रहरीले काम गरिरहेको छ । त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको सुरक्षा, भन्सार गस्ती, औद्योगिक प्रतिष्ठानको सुरक्षा लगायतमा सशस्त्र प्रहरी बल खटिएको छ । अर्थात् यी दुवै सुरक्षा संगठन आ–आफ्नै विशिष्ट कार्यक्षेत्रसहित काम गरिरहेका छन् । पछिल्लो समय भने सरकारले यी दुई संगठनका ऐन तथा कानुनी संरचनालाई समान बनाउन खोजेको भन्दै सुरक्षा क्षेत्रका विज्ञहरू, नीति निर्माता तथा आम नागरिकबाट आलोचना बढ्न थालेको छ । उनीहरूको चिन्ता यी दुवै संगठनलाई आधारभूत रूपमा उस्तै बनाउन थालियो भन्ने छ ।
यदि यी दुई निकायहरू उस्तै प्रकृतिका बनाउन लागिएको हो भने प्रश्न उठ्छ– एउटै उद्देश्य वा उस्तै कामका लागि किन दुई वटा संगठन आवश्यक पर्यो त ? कतिपयले त्यसो हो भने यी दुवै संस्थालाई एकापसमा ‘मर्ज’ गरेर अब एउटै सुरक्षा निकाय बनाउनु उचित हुने तर्क गरिरहेका छन् । अर्का थरीले भने दुवै संस्थाको विशिष्टता कायम राख्दै, उनीहरूलाई अझ बढी व्यावसायिक बनाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्ने सुझाव दिइरहेका छन् ।
यो आलेखमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई एकै किसिमको बनाउनु किन उपयुक्त छैन ? सशस्त्र प्रहरी बललाई अझ दक्ष र प्रभावकारी कसरी बनाउन सकिन्छ ? यी संस्थाहरूमा रहेको मूलभूत भिन्नता तथा सुरक्षामा हुने प्रभावहरूबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गरिनेछ ।
प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको पृष्ठभूमि र कार्यक्षेत्र
नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल दुवैको इतिहास बेग्लै छ । अनि यी संस्थाहरूले फरक–फरक जिम्मेवारी बहन गर्दै आएका छन् । सुरक्षा व्यवस्थामा परिवर्तन ल्याउनका लागि यी दुई संस्थाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र कार्यक्षेत्रलाई बुझ्नु आवश्यक हुन्छ ।
सबभन्दा पहिले नेपाल प्रहरीको चर्चा गरौँ । मुलुकको आन्तरिक सुरक्षा र कानुन कार्यान्वयनको जिम्मेवारी पाएको प्रमुख संस्था नेपाल प्रहरीको स्थापना २००७ सालमा भएको हो । त्यस बेला पुलिस फोर्सका रूपमा स्थापना भए पनि यसको औपचारिक स्वरूप भने २०१२ सालमा अस्तित्वमा आएको हो । नेपाल प्रहरी सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा, अपराध अनुसन्धान, कानुन कार्यान्वयन, शान्ति सुव्यवस्था कायम गर्ने तथा सामुदायिक सुरक्षा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले कार्यरत छ । नेपाल प्रहरीले स्थानीय प्रशासनसँग समन्वय गर्दै नागरिकको सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्ने प्रमुख जिम्मेवारी पनि बहन गरिरहेको छ ।
नेपाल प्रहरीका मुख्य कार्यहरूमा अपराध अनुसन्धान (हत्या, चोरी, अपहरण, ठगी, साइबर अपराध आदिको अनुसन्धान), सामुदायिक प्रहरी सेवा र कानुन कार्यान्वयन, शान्ति सुव्यवस्था कायम गर्न परिचालन, ट्राफिक व्यवस्थापन, अन्तर्राष्ट्रिय प्रहरी संगठनसँग समन्वय, सार्वजनिक सुरक्षा सम्बन्धी नीति निर्माण लगायत छन् ।
देशमा आन्तरिक द्वन्द्व अर्थात् माओवादीको हिंसात्मक विद्रोह चर्कँदै गएपछि स्थापना भएको हो सशस्त्र प्रहरी बल । अद्र्धसैन्य बलका रूपमा स्थापित सशस्त्र प्रहरी बलको स्थापना २०५८ सालमा भएको हो । अहिले यो मुख्यतः अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको सुरक्षा र विशेष सुरक्षा कार्यमा केन्द्रित छ । यो गृह मन्त्रालय अन्तर्गतको एक स्वायत्त सुरक्षा निकायका रूपमा रहेको छ । यसको मुख्य जिम्मेवारी सीमाको सुरक्षा, सशस्त्र विद्रोह तथा दंगा नियन्त्रण, आतंकवादविरोधी अभियान, विपद् व्यवस्थापन तथा विशेष सुरक्षा कार्यहरूमा संलग्नता रहिआएको छ ।
