काठमाडौं । यसलाई ठूली एकादशी वा देवोत्थान एकादशी पनि भनिन्छ। यो वर्षभरिमा पर्ने २४ वटा एकादशीमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसलाई हरिबोधिनी शब्दको अर्थ हो, भगवान् हरिलाई (विष्णुलाई) जगाउने एकादशी पनि हो। फलत: हिन्दु धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी एकादशी) का दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा चार महिनाका लागि शयन गर्नुहुन्छ। जसलाई चातुर्मास पनि भनिन्छ। यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्धजस्ता सबै शुभकार्यहरू बन्द हुन्छन्। जबकि कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् विष्णु चार महिनाको योगनिद्राबाट जाग्नुहुन्छ र यसै दिनदेखि पुन: शुभकार्यहरूको थालनी हुन्छ। भगवान् विष्णुको निद्राबाट जाग्ने यस उत्सवलाई नै हरिबोधिनी एकादशीका रूपमा मनाइन्छ।
हरिबोधिनी एकादशीको महत्त्व : हरिबोधिनी एकादशीको धार्मिक र आध्यात्मिक महत्त्व असाध्यै उच्च छ। जुन हरि (विष्णु) को जागरणको दिन हो, भगवान् विष्णुले चार महिनाको योगनिद्रा पूरा गरी जाग्नुभएको विश्वास गरिन्छ। यस दिन गरिने पूजा, जप, तप र दानको फल अक्षय हुन्छ भनी भविष्योत्तर पुराणमा उल्लेख गरिएको छ। चातुर्मासको समाप्ति भनेको एकादशी चातुर्मासको समापनको सूचक हो। यसपछि नै हिन्दु धर्ममा शुभ विवाह, गृहप्रवेशजस्ता मंगल कार्यहरू गर्न सकिन्छ। ठूली एकादशी भन्नुको कारण छ। वर्षका सबै एकादशीको फल यसै एकादशीको व्रतबाट प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यताले यसलाई ठूली एकादशी भनिएको पनि हो। भगवान् कृष्णले युधिष्ठिरलाई यो एकादशीको महत्त्व बताउँदै यस दिन गरिने स्नान, दान, तपस्या आदि सबै कार्यले कहिल्यै नाश नहुने अर्थात् अक्षय फल प्रदान गर्ने बताउनु भएको छ।
तुलसी विवाह (शालिग्रामसँग तुलसीको विवाह) : हरिबोधिनी एकादशीको दिनमा तुलसी र भगवान् शालिग्राम (विष्णुको स्वरूप) को प्रतीकात्मक विवाह गर्ने परम्परा छ। जसलाई तुलसी विवाह भनिन्छ। यो विवाह उत्सवलाई अत्यन्तै हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ र यसलाई लोकजीवनमा हिन्दु विवाहको प्रारम्भिक सुरुवात पनि मानिन्छ।
