सिन्धुपाल्चोक । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सिन्धुपाल्चोकमा कार्यरत प्रहरी कार्यालय सहयोगी (भान्से) शंकर कार्की आफूलाई बासी भात दिएको आरोपमा निर्घात कुटपिट गर्दै सेवाबाट बर्खास्त गरिएका थिए। तर घटनाबारे छानबिनपछि कार्की साविककै पदमा पुनर्वाहाल भएका छन्। घटनाले प्रहरी संगठनभित्र अनुशासन, मानव अधिकार र कार्यसंस्कृतिबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
के थियो घटना?
घटनाको सुरुवात केही साता अघि जिल्ला प्रहरी कार्यालयको भान्सा कोठामा भएको भनिएको विवादबाट भएको हो। स्रोतका अनुसार डिएसपी माधवराज खरेलले आफूलाई दिइएको भात बासी भएको भन्दै असन्तुष्टि जनाएका थिए। त्यसक्रममा भनाभन बढ्दै जाँदा स्थिति तनावपूर्ण बनेको र कार्कीमाथि कुटपिट भएको आरोप लगाइएको थियो।
प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार डिएसपी खरेलले आक्रोशित हुँदै कार्कीलाई दुर्व्यवहार गरेका थिए। “सानो विषयमा ठूलो विवाद बन्यो,” एक प्रहरी कर्मचारीले नाम नखुलाउने सर्तमा बताए, “भात बासी हो कि होइन भन्ने विषयमा सामान्य छलफल हुनुपर्नेमा हातपातसम्म पुग्यो।”
घटनापछि कार्कीलाई अनुशासन उल्लंघन गरेको भन्दै सेवाबाट बर्खास्त गरिएको थियो। तर कार्कीले आफू निर्दोष रहेको दाबी गर्दै न्यायको माग गरेका थिए। उनले आफूलाई कुटपिट गरी झूटो आरोप लगाएर हटाइएको बताएका थिए।
छानबिन समिति गठन
घटना सार्वजनिक भएसँगै प्रहरी प्रधान कार्यालयले चासो लिएको थियो। मानव अधिकारकर्मी तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरूले घटनाको निष्पक्ष छानबिन गर्न माग गरेपछि जिल्ला तथा प्रदेशस्तरमा छानबिन प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो।
प्रहरी स्रोतका अनुसार घटनाको सत्यतथ्य पत्ता लगाउन आन्तरिक छानबिन समिति गठन गरिएको थियो। समितिले सम्बन्धित कर्मचारी, भान्सा स्टाफ तथा अन्य प्रत्यक्षदर्शीसँग बयान लिएको थियो। साथै कार्यालयको सीसीटीभी फुटेजसमेत परीक्षण गरिएको थियो।
छानबिन क्रममा कुटपिट भएको तथ्य आंशिक रूपमा पुष्टि भएको बताइएको छ। स्रोतका अनुसार “अनुशासन कायम गर्ने नाममा शारीरिक दण्ड दिने कार्य प्रहरी संगठनको आचारसंहिताविपरीत रहेको” निष्कर्ष निकालिएको थियो।
पुनर्वाहालीको निर्णय
छानबिन प्रतिवेदनका आधारमा शंकर कार्कीलाई साविककै पदमा पुनर्वाहाल गर्ने निर्णय गरिएको हो। प्रहरी प्रधान कार्यालयले कार्कीमाथि लगाइएको आरोप प्रमाणित हुन नसकेको भन्दै बर्खास्ती निर्णय फिर्ता लिएको जनाएको छ।
कार्कीले पुनर्वाहालीपछि सञ्चारकर्मीहरूसँग संक्षिप्त प्रतिक्रिया दिँदै न्याय पाएको बताएका छन्। “म निर्दोष थिएँ। मैले जानाजानी बासी भात दिएको होइन। भान्सामा जस्तो अवस्था थियो, त्यही अनुसार खाना तयार गरिएको थियो,” उनले भने, “माथिल्लो निकायले सत्यता बुझेर निर्णय गरेकोमा धन्यवाद दिन चाहन्छु।”
उता डिएसपी खरेलमाथि भने विभागीय कारबाही प्रक्रिया अघि बढाइएको बताइएको छ। यद्यपि औपचारिक रूपमा कुन प्रकारको कारबाही गरिएको भन्नेबारे प्रहरी कार्यालयले विस्तृत जानकारी सार्वजनिक गरेको छैन।
प्रहरी संगठनभित्रको कार्यसंस्कृति
यो घटनाले प्रहरी संगठनभित्र कार्यसंस्कृति र शक्ति प्रयोगबारे बहस सुरु गरेको छ। मानव अधिकारकर्मीहरूले कुनै पनि अवस्थामा शारीरिक दण्ड वा दुर्व्यवहार स्वीकार्य नहुने बताएका छन्।
मानव अधिकार तथा सामाजिक न्याय अभियन्ता रामप्रसाद नेपाल भन्छन्, “प्रहरी जस्तो अनुशासित संस्थामा पनि यदि सानो विषयमा कर्मचारीमाथि हातपात हुन्छ भने त्यो गम्भीर चिन्ताको विषय हो। संगठनभित्र पनि मानव अधिकारको सम्मान हुनुपर्छ।”
उनका अनुसार पद र शक्तिको दुरुपयोग रोकिन नसके प्रहरीप्रति नागरिकको विश्वास घट्न सक्छ। “संगठनभित्र न्याय भएन भने बाहिर नागरिकलाई न्याय दिने नैतिक आधार कमजोर हुन्छ,” उनले जोड दिए।
भान्से कार्कीको पृष्ठभूमि
शंकर कार्की विगत केही वर्षदेखि प्रहरी कार्यालय सहयोगीका रूपमा कार्यरत थिए। सीमित पारिश्रमिकमा दैनिक भान्साको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका उनी शान्त स्वभावका कर्मचारीका रूपमा चिनिन्थे। सहकर्मीहरूका अनुसार उनी विवादमा नपर्ने व्यक्ति हुन्।
एक सहकर्मी भन्छन्, “उहाँले जानाजानी बासी खाना दिने कुरा कल्पना गर्न सकिँदैन। भान्सामा जस्तो व्यवस्था हुन्छ, त्यहीअनुसार खाना बन्छ। कहिलेकाहीँ खाना बाँकी रहन सक्छ, तर त्यो स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने खालको हुँदैन।”
कानुनी र प्रशासनिक पक्ष
नेपालको श्रम ऐन र प्रहरी नियमावलीअनुसार कर्मचारीमाथि कारबाही गर्दा उचित प्रक्रिया (Due Process) अपनाउनुपर्ने व्यवस्था छ। आरोप पुष्टि नभई सेवाबाट बर्खास्त गर्नु कानुनी रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।
कानुनविद्हरूका अनुसार कुनै पनि अनुशासनात्मक कारबाही अघि स्पष्टीकरण माग्नुपर्ने, निष्पक्ष छानबिन गर्नुपर्ने र बचाउको अवसर दिनुपर्ने प्रावधान छ। यस घटनामा प्रारम्भिक चरणमै ती प्रक्रिया पालना नभएको आशंका व्यक्त गरिएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा चर्चा
घटना सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा व्यापक चर्चा भएको थियो। धेरैले कार्कीप्रति सहानुभूति व्यक्त गर्दै शक्तिको दुरुपयोग भएको आरोप लगाए। केहीले भने संगठनभित्र अनुशासन कायम गर्न कडा कदम आवश्यक हुने तर्क गरेका थिए।
तर अधिकांश प्रतिक्रियामा शारीरिक दण्ड अस्वीकार्य रहेको धारणा देखिएको थियो। “बासी भात भए पनि कुटपिट गर्ने अधिकार कसैलाई छैन,” एक प्रयोगकर्ताले लेखेका थिए।
सुधारको आवश्यकता
विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो घटनाले प्रहरी संगठनभित्र आन्तरिक सुधारको आवश्यकता देखाएको छ। विशेषगरी तल्लो तहका कर्मचारीको सुरक्षा, गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र र कार्यस्थलमा सम्मानजनक व्यवहार सुनिश्चित गर्नुपर्ने माग उठेको छ।
प्रहरी संगठनभित्र नियमित तालिम, नेतृत्व विकास र मानव अधिकारसम्बन्धी अभिमुखीकरण कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
सिन्धुपाल्चोकमा भातको विषयबाट सुरु भएको विवादले संगठनभित्रको शक्ति सन्तुलन, अनुशासन र मानव अधिकारका मुद्दालाई सतहमा ल्याएको छ। प्रहरी कार्यालय सहयोगी शंकर कार्कीको पुनर्वाहा
