दाङ । वर्तमान समयमा विश्वभर बढ्दो जनसंख्या, सहरीकरण र उपभोगको संस्कृतिका कारण फोहोर व्यवस्थापन ठूलो चुनौती बनेको छ। पहिले फोहोरलाई केवल वातावरण प्रदूषण गर्ने वस्तुका रूपमा हेरिन्थ्यो, तर अहिले यसलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्ने अवधारणा विकसित भएको छ। “फोहोरबाट मोहर” भन्ने भनाइको अर्थ पनि यही हो—उचित व्यवस्थापन, पुनःप्रयोग (Reuse), पुनर्चक्रण (Recycle) र नयाँ उत्पादनमार्फत फोहोरलाई आम्दानीको स्रोत बनाउनु। यसले वातावरण संरक्षण, रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलता विकास र दिगो आर्थिक वृद्धि सबैलाई एकसाथ सहयोग पुर्याउँछ।
फोहोरबाट मोहर बनाउने प्रमुख उपायहरू
१. पुनर्चक्रण (Recycling)
प्लास्टिक, कागज, काँच, धातु लगायतका वस्तुहरू पुनःप्रशोधन गरी नयाँ उत्पादन बनाउन सकिन्छ। उदाहरणका लागि पुराना प्लास्टिकबाट पाइप, बाल्टिन, कुर्सी, झोला तथा अन्य दैनिक प्रयोगका सामग्री उत्पादन गरिन्छ। यसले प्राकृतिक स्रोतको दोहन कम गर्नुका साथै उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ पनि उपलब्ध गराउँछ।
२. कम्पोस्ट मल उत्पादन
घर तथा बजारबाट निस्कने जैविक फोहोरलाई कम्पोस्ट मलमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। किसानहरूले यसलाई कृषि उत्पादन बढाउन प्रयोग गर्छन्। रासायनिक मलको प्रयोग घटाउने भएकाले यसले माटोको उर्वराशक्ति पनि जोगाउँछ।
३. बायोग्यास उत्पादन
भान्साको फोहोर, गोबर तथा अन्य जैविक पदार्थबाट बायोग्यास उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसबाट खाना पकाउने ग्यास, बिजुली तथा मल उत्पादन हुन्छ। यसले ऊर्जा आयात घटाउन र वातावरणीय प्रदूषण कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
४. ऊर्जा उत्पादन (Waste to Energy)
जलाउन मिल्ने फोहोरबाट विद्युत् तथा तापीय ऊर्जा उत्पादन गरिन्छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी फोहोरलाई जलाएर वा ग्यासीकरण गरेर ऊर्जा निकाल्ने प्रविधि धेरै देशमा सफल भएको छ।
५. हस्तकला तथा सिर्जनात्मक उद्योग
पुराना कपडा, टायर, बोतल, कागज, फलाम तथा अन्य सामग्रीबाट सजावटका सामान, फर्निचर, झोला, गहना तथा कलात्मक वस्तुहरू उत्पादन गर्न सकिन्छ। यस्ता उत्पादनले स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा राम्रो मूल्य पाउन सक्छन्।
फोहोरमा आधारित उद्यमशील कार्यक्रम
विश्वका धेरै देशहरूले फोहोर व्यवस्थापनलाई केवल सरसफाइको कार्यक्रमका रूपमा नभई आर्थिक विकासको माध्यम बनाएका छन्। त्यस्ता केही प्रमुख कार्यक्रमहरू निम्नानुसार छन्।
१. स्रोतमै फोहोर छुट्याउने कार्यक्रम
धेरै विकसित देशमा घरमै जैविक, अजैविक र पुनर्चक्रणयोग्य फोहोर छुट्टाछुट्टै संकलन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले पुनर्चक्रण उद्योगलाई गुणस्तरीय कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउँछ।
२. समुदायमा आधारित पुनर्चक्रण केन्द्र
स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रको साझेदारीमा सञ्चालन हुने पुनर्चक्रण केन्द्रहरूले हजारौं मानिसलाई रोजगारी दिएका छन्। संकलन, वर्गीकरण, प्रशोधन र बिक्रीसम्मको सम्पूर्ण शृङ्खला उद्यमका रूपमा सञ्चालन गरिन्छ।
३. हरित स्टार्टअप (Green Startups)
युवा उद्यमीहरूले फोहोरबाट नयाँ उत्पादन, जैविक मल, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री तथा डिजिटल फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली विकास गरी सफल व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका छन्।
४. सार्वजनिक–निजी साझेदारी
धेरै देशमा स्थानीय सरकार, निजी कम्पनी र समुदायको सहकार्यमा फोहोर व्यवस्थापन सञ्चालन गरिएको छ। यसले लगानी, प्रविधि र व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाएको छ।
देशविदेशका सफल उदाहरणहरू
१. स्विडेन
स्विडेन विश्वकै उत्कृष्ट फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली भएका देशमध्ये एक हो। यहाँ करिब सम्पूर्ण घरेलु फोहोर पुनःप्रयोग, पुनर्चक्रण वा ऊर्जा उत्पादनमा प्रयोग गरिन्छ। ल्यान्डफिलमा अत्यन्तै कम फोहोर मात्र पठाइन्छ। फोहोरबाट उत्पादन भएको तापीय ऊर्जा र विद्युत्ले हजारौं घरमा सेवा पुर्याएको छ। यति मात्र होइन, स्विडेनले अन्य देशबाट समेत फोहोर आयात गरेर ऊर्जा उत्पादन गर्ने गरेको छ।
२. जापान
जापानमा नागरिकहरूले घरमै धेरै प्रकारमा फोहोर छुट्याउने अभ्यास गरेका छन्। पुनर्चक्रण उद्योग अत्यन्तै विकसित छ। पुराना इलेक्ट्रोनिक उपकरण, प्लास्टिक, धातु तथा कागजबाट नयाँ उत्पादन बनाइन्छ। विद्यालयदेखि नै वातावरण शिक्षा दिइने भएकाले नागरिक सहभागिता पनि उच्च छ।
३. जर्मनी
जर्मनीको “ग्रीन डट” प्रणाली विश्वप्रसिद्ध छ। उत्पादक कम्पनीहरूले आफ्ना उत्पादनको प्याकेजिङ पुनःसंकलन र पुनर्चक्रणको जिम्मेवारी पनि लिन्छन्। यसले उद्योगलाई वातावरणप्रति जिम्मेवार बनाएको छ। परिणामस्वरूप पुनर्चक्रण उद्योगले ठूलो आर्थिक योगदान दिइरहेको छ।
४. दक्षिण कोरिया
दक्षिण कोरियाले “Pay as You Throw” प्रणाली लागू गरेको छ। नागरिकले उत्पादन गरेको फोहोरको परिमाणअनुसार शुल्क तिर्छन्। यसले फोहोर उत्पादन घटाउनुका साथै पुनःप्रयोगलाई प्रोत्साहन गरेको छ। खाद्य फोहोरको ठूलो भाग कम्पोस्ट र पशु आहारमा प्रयोग गरिन्छ।
५. सिङ्गापुर
सिङ्गापुरले सीमित भूमि भएकाले आधुनिक फोहोर प्रशोधन केन्द्र स्थापना गरेको छ। फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन गरिन्छ र बाँकी खरानी सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गरिन्छ। सरसफाइ र स्रोत व्यवस्थापनमा सिङ्गापुर विश्वकै उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ।
६. भारत
भारतमा “स्वच्छ भारत अभियान” अन्तर्गत फोहोर व्यवस्थापन, कम्पोस्ट उत्पादन तथा प्लास्टिक पुनर्चक्रणमा धेरै स्थानीय उद्यमहरू सञ्चालन भएका छन्। इन्दौर शहरले प्रभावकारी फोहोर व्यवस्थापनका कारण अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै प्रशंसा पाएको छ। त्यहाँ जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट तथा बायोग्यास उत्पादन गरिन्छ भने पुनर्चक्रणयोग्य वस्तु उद्योगमा पठाइन्छ।
७. नेपाल
नेपालमा पनि “फोहोरबाट मोहर” अभियान क्रमशः विस्तार भइरहेको छ। काठमाडौं, पोखरा, भरतपुर लगायतका शहरमा जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट मल उत्पादन गर्ने, प्लास्टिक पुनर्चक्रण गर्ने तथा हस्तकला उत्पादन गर्ने साना तथा मझौला उद्यमहरू सञ्चालनमा छन्। विभिन्न स्थानीय तहले स्रोतमै फोहोर वर्गीकरण, कम्पोस्ट उत्पादन तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्ने कार्यक्रम सुरु गरेका छन्। यद्यपि अझै प्रविधि, लगानी, जनचेतना तथा बजार व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक छ।
फोहोरमा आधारित उद्यमशीलताका फाइदाहरू
वातावरणीय प्रदूषण कम हुन्छ।
प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण हुन्छ।
नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
युवा उद्यमशीलता विकास हुन्छ।
स्थानीय सरकारको सरसफाइ खर्च घट्छ।
हरित अर्थतन्त्रको विकास हुन्छ।
कृषि उत्पादनका लागि जैविक मल उपलब्ध हुन्छ।
ऊर्जा उत्पादनमार्फत आयातित इन्धनमा निर्भरता कम हुन्छ।
नेपालका लागि सम्भावना
नेपालमा दैनिक ठूलो परिमाणमा जैविक तथा अजैविक फोहोर उत्पादन हुन्छ। यदि प्रत्येक स्थानीय तहले स्रोतमै फोहोर वर्गीकरण, कम्पोस्ट उत्पादन, प्लास्टिक पुनर्चक्रण तथा बायोग्यास उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने हो भने हजारौं रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ। विद्यालय, उद्योग, होटल तथा बजार क्षेत्रमा पनि फोहोर व्यवस्थापनलाई व्यवसायसँग जोड्न सकिन्छ।
सरकारले सहुलियत ऋण, कर छुट, प्रविधि हस्तान्तरण तथा उद्यमीलाई तालिम उपलब्ध गराउने नीति ल्याएमा हरित उद्यमको विकास तीव्र हुन सक्छ। निजी क्षेत्र र सहकारी संस्थाको सहभागिताले पनि यस अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
निष्कर्ष
“फोहोरबाट मोहर” केवल एउटा नारा होइन, दिगो विकासको प्रभावकारी रणनीति हो। विश्वका स्विडेन, जापान, जर्मनी, दक्षिण कोरिया, सिङ्गापुर र भारतजस्ता देशहरूले फोहोरलाई आर्थिक स्रोतमा रूपान्तरण गरेर वातावरण संरक्षणसँगै रोजगारी, उद्योग र आर्थिक समृद्धि हासिल गरेका छन्। नेपालमा पनि उचित नीति, आधुनिक प्रविधि, नागरिक सचेतना तथा सरकार–निजी क्षेत्र–समुदायबीचको सहकार्यमार्फत फोहोरलाई मूल्यवान् स्रोतमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यसले वातावरण सफा राख्नुका साथै उद्यमशीलता विकास, स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढीकरण र दिगो समृद्धिको आधार तयार पार्नेछ। त्यसैले प्रत्येक नागरिकले फोहोरलाई समस्या होइन, अवसरका रूपमा हेर्नु आजको आवश्यकता हो।
