घोराही बनाउन आइटी र एआइको प्रभावकारी प्रयोग आवश्यक लेखक : सुप्रिम प्रियासन

नेपालकै सबैभन्दा ठूलो उपमहानगरपालिका घोराही प्राकृतिक स्रोत, कृषि सम्भावना, वन, खोलानाला, उर्वर भूमि, शैक्षिक संस्था, खेलकुद, पर्यटन तथा सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न क्षेत्र हो। यति धेरै सम्भावना बोकेको घोराहीलाई समृद्ध, व्यवस्थित र आधुनिक सहरका रूपमा विकास गर्न केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माण पर्याप्त हुँदैन। बदलिँदो विश्व परिवेशसँगै सूचना प्रविधि (आईटी) र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई विकासको मूल आधार बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
यही सोचका साथ सामाजिक अभियानका रूपमा अघि बढिरहेको घोराही बनाऔँ अभियान ले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, खेलकुद, उद्यमशीलता, रोजगारी, वातावरण, व्यवस्थित बजार, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा आर्थिक विकासका विविध क्षेत्रमा जनचेतना र रचनात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। यस अभियानको उद्देश्य केवल समस्या उठाउनु मात्र होइन, समाधानको बाटो पहिचान गर्दै नागरिकलाई विकास यात्रामा सहभागी गराउनु पनि हो।
म स्वयं सूचना प्रविधिको विद्यार्थी भएका कारण घोराही बनाऔँ अभियानसँग जोडिँदा एउटा कुरा अझ स्पष्ट भएको छ—अब घोराहीलाई स्मार्ट सिटी बनाउने हो भने विकासका प्रत्येक योजनामा सूचना प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रभावकारी प्रयोग अनिवार्य छ।
विश्व अहिले चौथो औद्योगिक क्रान्तिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डाटा, क्लाउड कम्प्युटिङ, इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT), रोबोटिक्स र डिजिटल सञ्चारले विश्वको विकासको गति परिवर्तन गरिरहेका छन्। विकसित मुलुकहरूले सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, यातायात र सुरक्षालाई डिजिटल बनाइसकेका छन्। नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट टाढा रहन सक्दैन।
घोराहीसँग नेपालकै नमुना स्मार्ट सहर बन्ने पर्याप्त सम्भावना छ। यसको लागि पहिलो आवश्यकता डिजिटल सोच र दीर्घकालीन योजना हो। नगरपालिकाका सबै सेवा पूर्ण रूपमा अनलाइन बनाउन सकिन्छ। नागरिकले घरमै बसेर कर तिर्ने, सिफारिस लिने, उजुरी दर्ता गर्ने, विकास योजनाको प्रगति हेर्ने, बजेटको पारदर्शिता बुझ्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसले समय, श्रम र आर्थिक खर्च बचाउनुका साथै सुशासनलाई पनि मजबुत बनाउँछ।
शिक्षा क्षेत्र घोराहीको प्रमुख शक्ति हो। यहाँ सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयका अध्ययन केन्द्रहरू छन्। अब विद्यालयहरूलाई केवल कम्प्युटर प्रयोगमा सीमित नराखी कोडिङ, रोबोटिक्स, एआई, साइबर सुरक्षा, डाटा विश्लेषण र डिजिटल उद्यमशीलता जस्ता विषयसँग जोड्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई सानैदेखि प्रविधिमैत्री बनाइयो भने उनीहरू भविष्यका रोजगार सिर्जना गर्ने जनशक्ति बन्न सक्छन्।
घोराही बनाऔँ अभियानले विद्यालय, कलेज तथा शैक्षिक संस्थासँग सहकार्य गरी डिजिटल साक्षरता अभियान सञ्चालन गर्न सक्छ। शिक्षकहरूलाई आधुनिक प्रविधिको तालिम, विद्यार्थीलाई नवप्रवर्तन प्रतियोगिता तथा स्थानीय समस्याको डिजिटल समाधान खोज्ने कार्यक्रम सञ्चालन गरियो भने घोराही ज्ञान र नवप्रवर्तनको केन्द्र बन्न सक्छ।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि सूचना प्रविधिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। टेलिमेडिसिन, डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख, अनलाइन स्वास्थ्य परामर्श, मोबाइल स्वास्थ्य सेवा तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित रोग पहिचान प्रणालीले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई समेत गुणस्तरीय सेवा दिन सकिन्छ। स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई एउटै डिजिटल नेटवर्कमा जोड्दा सेवाको प्रभावकारिता बढ्छ।
कृषि घोराहीको मुख्य आर्थिक आधार हो। आधुनिक कृषि अब केवल हलो र ट्र्याक्टरमा सीमित छैन। माटो परीक्षण, मौसमको पूर्वानुमान, ड्रोनमार्फत बाली निरीक्षण, स्मार्ट सिँचाइ, उत्पादनको डिजिटल बजार तथा एआईमार्फत रोग पहिचान जस्ता प्रविधिले कृषि उत्पादनलाई गुणात्मक रूपमा बढाउन सक्छ। किसानलाई मोबाइल एपमार्फत बजार मूल्य, बीउ, मल, रोग नियन्त्रण र मौसमको जानकारी उपलब्ध गराइयो भने उनीहरूको उत्पादन र आम्दानी दुवै बढ्नेछ।
पर्यटन क्षेत्र पनि सूचना प्रविधिबाट धेरै लाभान्वित हुन सक्छ। घोराहीका धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूको डिजिटल प्रवर्द्धन, भर्चुअल भ्रमण, अनलाइन बुकिङ, डिजिटल नक्सा तथा बहुभाषिक सूचना प्रणालीले आन्तरिक र बाह्य पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको प्रभावकारी प्रयोगले घोराहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सकिन्छ।
खेलकुद क्षेत्रमा पनि प्रविधिको प्रयोग आवश्यक छ। खेलाडीको प्रदर्शन विश्लेषण, डिजिटल प्रशिक्षण, अनलाइन दर्ता, प्रतियोगिताको प्रत्यक्ष प्रसारण, खेलकुद डाटा व्यवस्थापन तथा खेल विज्ञानको प्रयोगले घोराहीलाई खेलकुदको केन्द्र बनाउन सहयोग पुग्छ। युवालाई प्रविधिसँग जोडेर ई–स्पोर्ट्स, खेल विश्लेषण तथा डिजिटल खेल व्यवस्थापनमा पनि अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
उद्यमशीलता र रोजगारीका क्षेत्रमा सूचना प्रविधि सबैभन्दा ठूलो अवसर बनेको छ। आज विश्वभर लाखौँ युवाले आफ्नै गाउँ वा सहरमा बसेर सफ्टवेयर विकास, ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन, डिजिटल मार्केटिङ, सामग्री निर्माण, अनलाइन शिक्षा तथा फ्रीलान्सिङबाट आम्दानी गरिरहेका छन्। घोराहीका युवालाई यस्ता सीप प्रदान गर्न सके वैदेशिक रोजगारीको विकल्प स्थानीय स्तरमै सिर्जना गर्न सकिन्छ।
घोराही बनाऔँ अभियानले डिजिटल सीप विकास केन्द्र स्थापना, आईटी बुटक्याम्प, स्टार्टअप प्रवर्द्धन, नवप्रवर्तन केन्द्र, इनक्युबेसन कार्यक्रम तथा युवा उद्यमीलाई मार्गदर्शन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ। यसबाट स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बन्नेछ।
व्यवस्थित बजार निर्माणमा पनि सूचना प्रविधि अपरिहार्य छ। स्मार्ट पार्किङ, डिजिटल ट्राफिक व्यवस्थापन, सीसीटीभी निगरानी, विद्युतीय भुक्तानी प्रणाली, स्मार्ट सडक बत्ती, फोहोर व्यवस्थापनको डिजिटल अनुगमन तथा बजार सूचना प्रणालीले आधुनिक सहर निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछ। नागरिकले सहज, सुरक्षित र पारदर्शी सेवा प्राप्त गर्ने वातावरण तयार हुन्छ।
वातावरण संरक्षणमा पनि प्रविधिको महत्वपूर्ण भूमिका छ। वन संरक्षण, जलस्रोत अनुगमन, प्रदूषण मापन, विपद् पूर्वसूचना प्रणाली, बाढी तथा आगलागीको पूर्वानुमान, भू–उपयोग व्यवस्थापन तथा वृक्षारोपणको डिजिटल अभिलेखले दिगो विकासलाई सहयोग पुर्‍याउँछ।
घोराहीको विकासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष नागरिकको सहभागिता हो। सूचना प्रविधिले नागरिक र स्थानीय सरकारबीचको दूरी घटाउँछ। नागरिकले मोबाइल एप वा वेबसाइटमार्फत सुझाव दिन, समस्या दर्ता गर्न, विकास योजनाको अनुगमन गर्न तथा निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुन सक्छन्। यसले उत्तरदायी, पारदर्शी र सहभागी शासन प्रणाली निर्माण गर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अब भविष्यको विषय होइन, वर्तमानको आवश्यकता हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, पर्यटन, वित्त, सुरक्षा र प्रशासन—हरेक क्षेत्रमा यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ। त्यसैले घोराही बनाऔँ अभियानले एआई सम्बन्धी जनचेतना, तालिम तथा प्रयोगात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। विद्यालयदेखि स्थानीय सरकारसम्म एआईको प्रयोगबारे क्षमता विकास आवश्यक छ।
स्मार्ट घोराही निर्माणका लागि केही प्राथमिक कार्यहरू तत्काल सुरु गर्न सकिन्छ—सबै वडा कार्यालयमा डिजिटल सेवा, सार्वजनिक वाइफाइ क्षेत्र विस्तार, डिजिटल पुस्तकालय, सीपमूलक आईटी तालिम, स्टार्टअप हब, स्मार्ट कृषि कार्यक्रम, स्मार्ट स्वास्थ्य सेवा, स्मार्ट ट्राफिक प्रणाली, डिजिटल पर्यटन प्रवर्द्धन, खुला डाटा प्रणाली तथा नागरिक सहभागितामूलक मोबाइल एप सञ्चालन।
घोराहीसँग प्राकृतिक स्रोत छ, मेहनती नागरिक छन्, उत्पादनको सम्भावना छ, शिक्षित युवा छन् र विकासको चाहना पनि छ। अब आवश्यक कुरा भनेको यी सबै सम्भावनालाई सूचना प्रविधिसँग जोड्ने दूरदृष्टि हो। विश्व डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेका बेला घोराहीले पनि समयको गति समात्नैपर्छ।
घोराही बनाऔँ अभियानले समाजका विविध क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरिरहेको छ। अब यस अभियानको अर्को महत्वपूर्ण प्राथमिकता सूचना प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तामार्फत घोराहीलाई नेपालकै नमुना स्मार्ट सिटी बनाउने हुनुपर्छ। विकासको नयाँ युगमा भौतिक संरचनासँगै डिजिटल पूर्वाधार निर्माण पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
यदि आजैदेखि योजना बनाएर स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, प्रविधि विज्ञ, उद्यमी, किसान, शिक्षक, विद्यार्थी तथा सम्पूर्ण नागरिक एकजुट भए भने घोराही निकट भविष्यमा नेपालकै आधुनिक, प्रविधिमैत्री, उत्पादनमुखी र समृद्ध स्मार्ट सहरका रूपमा स्थापित हुनेछ। सूचना प्रविधिमा गरिएको आजको लगानी नै भोलिको समृद्ध घोराहीको बलियो आधार बन्नेछ।