दाङ । खेलकुद केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, अनुशासन, नेतृत्व, सहकार्य, आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रतिको समर्पण सिकाउने जीवनको एउटा उत्कृष्ट विद्यालय पनि हो। बाल्यकालदेखि नै खेलसँग जोडिएको व्यक्तिले जीवनका धेरै महत्वपूर्ण पाठ खेल मैदानबाट सिकेको हुन्छ। मेरो जीवन पनि त्यसबाट अलग छैन। खेल क्षेत्र मेरो रुचिको विषय मात्र होइन, मेरो व्यक्तित्व निर्माणको आधार बनेको क्षेत्र हो।
मेरो खेल यात्रा बाल्यकालमै गाउँघरमा खेलिने परम्परागत लारीबेटी खेलबाट सुरु भएको थियो। त्यतिबेला खेल्ने उद्देश्य जित वा हारभन्दा पनि साथीहरूसँग रमाइलो गर्नु र स्वस्थ रहनु थियो। विद्यालयबाट घर फर्किएपछि साँझपख साथीहरूसँग खुला मैदानमा दौडिने, लारीबेटी खेल्ने र अन्य स्थानीय खेलहरूमा रमाउने बानीले खेलप्रतिको मोह बढाउँदै लग्यो। यही रुचिले पछि विभिन्न खेलहरूमा सक्रिय सहभागी बन्ने अवसर प्रदान गर्यो।
उमेरसँगै खेलप्रतिको रुचि अझ गहिरिँदै गयो। किशोर अवस्थादेखि युवा अवस्थासम्म आइपुग्दा मैले मिलनचोक युवा क्लब मार्फत फुटबल, क्रिकेट र भलिबलजस्ता लोकप्रिय खेलहरूमा नियमित सहभागिता जनाउन थालेँ। मिलनचोक युवा क्लबको अध्यक्ष दिलिप डिसी क्लबका सक्रिय सदस्य बिमलमान श्रेष्ठ दीपक श्रेष्ठ हेमन्त थापा मनु शाह सुरेश नेपाली लगायतका थुप्रै साथीहरुले मलाई विश्वास मानेर क्लबको युवा परिचालन समितिको संयोजकको जिम्मेवारी समेत मैले बहन गरेको थिए। हामीले मिलनचोक युवा क्लबको तर्फबाट खेल मात्रै नभएर घोराही क्षेत्रमा थुप्रै अनुकरणीय सामाजिक कामहरू गरेका थियौं । वि.सं. २०५० देखि २०६० सम्मको दशक मेरो खेल जीवनको सबैभन्दा सक्रिय समय थियो। त्यतिबेला क्लबस्तरीय प्रतियोगिताहरूमा निरन्तर सहभागी हुने अवसर मिल्यो।
कहिले फुटबल प्रतियोगिता, कहिले क्रिकेट प्रतियोगिता त कहिले भलिबल प्रतियोगिता—जुन खेलको आयोजना हुन्थ्यो, त्यसमा हाम्रो टोली उत्साहका साथ सहभागी हुन्थ्यो। खेल जित्नका लागि गरिएको अभ्यास, टोलीबीचको समन्वय, प्रशिक्षक तथा अग्रजहरूको प्रेरणाले हामीलाई निरन्तर अगाडि बढायो। धेरै प्रतियोगिताहरूमा मिलनचोक युवा क्लब को तर्फबाट सहभागी भएर हामीले विभिन्न ट्रफी तथा पुरस्कारहरू जित्ने अवसर पनि प्राप्त गर्यौँ। ती ट्रफीहरू केवल पुरस्कार थिएनन्; ती हाम्रो मेहनत, एकता र समर्पणका प्रतीक थिए।
खेलकुदले मलाई एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दियो—जीवनमा हार असफलता होइन, पुनः उठ्ने अवसर हो। मैदानमा कहिलेकाहीँ जित हुन्थ्यो, कहिलेकाहीँ हार पनि। तर प्रत्येक हारले अझ राम्रो तयारी गर्न सिकायो। यही सिकाइले जीवनका अन्य क्षेत्रमा पनि आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न प्रेरित गर्यो।
खेलकुदले शारीरिक तन्दुरुस्ती मात्र होइन, मानसिक सन्तुलन पनि विकास गर्छ। नियमित खेल्ने बानीले अनुशासन, समय व्यवस्थापन, सहकार्य, नेतृत्व क्षमता र प्रतिस्पर्धालाई सकारात्मक रूपमा लिन सक्ने क्षमता विकास हुन्छ। मैले यी सबै गुण खेल मैदानबाट सिकेको हुँ। यही कारणले खेल क्षेत्रप्रति मेरो सम्मान र प्रेम आज पनि उस्तै छ।
समयसँगै व्यक्तिगत जिम्मेवारीहरू बढे। शिक्षण, सामाजिक सेवा, पत्रकारिता तथा अन्य सामाजिक अभियानमा सक्रिय हुँदै जाँदा खेल मैदानमा पहिलेझैँ नियमित खेल्ने समय कम हुँदै गयो। तर खेलप्रतिको लगाव भने कहिल्यै कम भएन। खेल क्षेत्रमा म बढी फुटबल खेलेर दिनहरू बिताएको व्यक्ति हुँ। तर संस्थागत रुपमा फुटबलसँग सम्बन्धित संस्थामा बसेर औपचारिक रुपमा भूमिका निर्वाह गर्न पाइन । यद्यपि दाङ जिल्ला फुटबल संघसँग पत्रकारिताको हिसाबबाट बेला मौकामा साथ सहयोग गर्ने अवसर मिलेको थियो । सक्रिय खेलाडीबाट आज म खेल क्षेत्रको शुभचिन्तक, सहयोगी र सल्लाहकारको भूमिकामा छु।
आज म दाङ जिल्ला बुद्धिचाल सङ्घको संस्थापक सदस्य तथा वर्तमान सल्लाहकारका रूपमा आबद्ध छु। बुद्धिचाल सङ्घ मिलनचोकमै गठन गरिएको हो। दिनेश थापाको नेतृत्वमा हामी केही सहभागी भएर औपचारिक रुपमा बुद्धिचाल संघको संस्थागत यात्रा सुरु भएको थियो। हालसम्म अनिल विके लगायतका व्यक्तिहरूको अगुवाइ छ । बुद्धिचाल केवल एउटा खेल मात्र होइन; यो रणनीति, धैर्यता, विश्लेषणात्मक सोच र निर्णय क्षमताको अभ्यास पनि हो। नयाँ पुस्तामा बौद्धिक खेलको विकासका लागि सङ्घसँग मिलेर आवश्यक सहयोग गर्ने प्रयास गरिरहेको छु।
त्यसैगरी, दाङ क्रिकेट सङ्घमा सल्लाहकारको भूमिकामा रहेर जिल्लामा क्रिकेट खेलको विकास, नयाँ प्रतिभाको पहिचान र प्रतियोगिताहरूको प्रवर्द्धनमा आफ्नो तर्फबाट आवश्यक साथ र सहयोग गर्दै आएको छु। क्रिकेट सङ्घ दाङका पूर्व अध्यक्ष किशोरचन्द्र गौतमदेखि वर्तमान अध्यक्ष प्रदीप मजगैयासम्मको कार्यसमितिमा म सल्लाहकारका रुपमा क्रिकेटलाई कसरी विकास गर्न सकिन्छ भन्ने सवालमा भूमिका निर्वाह गरिरहेको छु। नेपालमा क्रिकेटप्रतिको आकर्षण दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। त्यसैले स्थानीय तहदेखि नै प्रतिभालाई अवसर दिन सके भविष्यमा अझ धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ।
आज पनि विभिन्न मैत्रीपूर्ण खेल प्रतियोगिताहरूमा सहभागी हुने, खेलाडीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने, प्रतियोगिताको आयोजना तथा व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने र आवश्यक पर्दा सल्लाह दिने कार्यमा निरन्तर सक्रिय छु। युवा खेलाडीहरूको उत्साह देख्दा आफ्ना पुराना दिनहरूको सम्झना आउँछ। उनीहरूलाई हौसला दिन पाउँदा छुट्टै आनन्द महसुस हुन्छ।
म दृढतापूर्वक विश्वास गर्छु कि खेल क्षेत्रमा गरिएको लगानी कहिल्यै खेर जाँदैन। खेलाडीहरूलाई आवश्यक प्रशिक्षण, आधुनिक पूर्वाधार, दक्ष प्रशिक्षक र पर्याप्त अवसर उपलब्ध गराउन सके नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न सक्छ।
कहिलेकाहीँ मनमा एउटा सोच आउँछ—यदि नेपालमा आजको जस्तो होइन, धेरै पहिलेदेखि नै व्यावसायिक खेल शिक्षा को व्यवस्था भएको भए, खेल विद्यालयहरू सञ्चालनमा आएका भए र खेललाई करियरका रूपमा अपनाउने वातावरण बनेको भए सम्भवतः म पनि खेल नै अध्ययन गर्ने विद्यार्थी बन्ने थिएँ। किनकि खेलप्रतिको मेरो रुचि केवल खेल्नेमा सीमित थिएन; खेलको अध्ययन, व्यवस्थापन र विकासमा पनि उत्तिकै चासो थियो। त्यो अवसर नपाए पनि आज खेल क्षेत्रको विकासका लागि सहयोग गर्न पाउनु मेरो लागि गर्वको विषय हो।
नेपालमा खेललाई अझ प्रभावकारी बनाउन विद्यालय तहबाटै खेल शिक्षालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। प्रत्येक विद्यालयमा खेल मैदान, प्रशिक्षक र नियमित खेल गतिविधि हुनुपर्छ। खेलकुदलाई अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा मात्र होइन, व्यक्तित्व विकासको आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ। यसले स्वस्थ नागरिक निर्माणसँगै अनुशासित समाज निर्माणमा पनि ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारले खेल पूर्वाधार निर्माण, खेलाडीहरूको छात्रवृत्ति, नियमित प्रतियोगिता तथा खेल विज्ञानमा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ। प्रतिभावान खेलाडी आर्थिक अभावका कारण खेल छोड्न बाध्य हुने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। खेलाडीलाई सम्मान र सुरक्षित भविष्य दिन सकियो भने धेरै युवा खेलतर्फ आकर्षित हुनेछन्।
मिलनचोक युवा क्लबबाट सुरु भएको मेरो खेल यात्रा आज विभिन्न खेल संस्थासँगको सहकार्यसम्म आइपुगेको छ। यो यात्रा केवल व्यक्तिगत अनुभव होइन; यसले समाजसँग जोडिएको जिम्मेवारी पनि बोकेको छ। खेलले मलाई धेरै साथी, धेरै सम्झना र धेरै जीवनमूल्य दिएको छ। त्यसैले आज पनि खेल क्षेत्रको उन्नति र विकासका लागि आफ्नो तर्फबाट सक्दो योगदान दिन प्रतिबद्ध छु।
खेल क्षेत्रमा मेरो संलग्नता / अनुभव
१. मिलनचोक युवा क्लब
फुटबल, क्रिकेट तथा भलिबल खेलाडी (वि.सं. २०५०–२०६०)
२. दाङ जिल्ला बुद्धिचाल सङ्घ
संस्थापक सदस्य तथा वर्तमान सल्लाहकार
३. दाङ क्रिकेट सङ्घ
सल्लाहकार
४. दाङ युवा मञ्चको संस्थापक अध्यक्ष
५. घोराही बनाऔँ अभियानको संयोजक
दाङ युवा मञ्च २०६९ सालमा मेरो नेतृत्वमा विभिन्न सक्रिय युवाहरूको सहभागितामा हामीले खोलेको संस्था हो । दाङमा एक प्रकारले भन्ने हो भने फुटबल खेलको प्रतियोगिता नै हुन छाडिसकेको थियो । प्रतियोगिताहरु हुँदा लडाई झगडा हुने जसका कारण प्रतियोगिता हुन छाडेको थियो । तर दाङ युवा मञ्चको संयोजक भइसकेपछि हामीले सुरुका दिनहरूमा मैत्रीपूर्ण फुटबलहरू नियमित रुपमा आयोजना गर्न सुरु गर्यौँ, युवाहरूलाई सामाजिक अभियानमा जोड्ने कामहरू सुरु भयो। त्यसपछि दाङ युवा मञ्चको आयोजनामा विदेशी खेलाडीहरुलाई समेत भरतपुरको खेलमैदानमा उतारेर हामीले औपचारिक रुपमा दाङमा पुनः फुटबल प्रतियोगिता हुन सक्छ भन्ने कुरालाई स्थापित गर्यौ । त्यसपछि आजका दिनसम्म विभिन्न निकायहरुबाट प्रतियोगिताहरु निर्वाद रुपमा जिल्लाभर भइरहेको छ।
२०८० सालमा घोराही बनाऔँ अभियान हामीले सुरु गरेपछि अभियानको तर्फबाट पनि महिला पुरुष सबैका लागि हामीले विभिन्न खाले खेलहरूको आयोजना गरिरहेका छौं । अहिले पनि घोराही बनाऔ ँ अभियानको तर्फबाट होस् वा अन्य सामाजिक संघसंस्थाहरूको तर्फबाट म आफू पनि मैत्रीपूर्ण खेलहरुमा सहभागी हुँदै आएको छु। खेलप्रतिको रुचि जिन्दगीभरि हुँदो रहेछ। खेलको विकासका लागि विभिन्न नयाँ अवधारणाहरू हामीले अगाडि बढाएका छौं कुनै दिन यी सबै पूरा हुन्छ खेलको विकास अनि देशलाई खेल मार्फत विश्वमा चिनाउनको लागि हामीले अगाडि सारेका अवधारणाहरु लागू हुनैपर्छ भन्ने पक्षमा हामी छौं ।
अन्त्यमा, खेलकुदले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—व्यक्तिको निर्माण खेलबाट हुन्छ, व्यक्तिले समाज निर्माण गर्छ र समाजले राष्ट्र निर्माण गर्छ। त्यसैले खेल केवल पदक जित्ने माध्यम होइन; यो स्वस्थ, अनुशासित, सक्षम र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्ने आधार हो। भविष्यमा पनि खेलाडीहरूको उत्साह बढाउने, नयाँ पुस्तालाई खेलप्रति प्रेरित गर्ने तथा दाङसहित नेपालभर खेल संस्कृतिको विकासका लागि आफ्नो साथ, सहयोग र प्रतिबद्धता निरन्तर रहनेछ।
