दाङ । नेपाल सम्भावनाले भरिएको मुलुक हो। प्राकृतिक स्रोत, उर्वर भूमि, जलस्रोत, वनजंगल, पर्यटन, श्रमशक्ति र विविधतापूर्ण संस्कृतिका कारण नेपालले आफ्नै स्रोत र साधनको सदुपयोग गरेर आर्थिक रूपमा बलियो बन्ने पर्याप्त आधार राख्छ। तर विडम्बना के छ भने हामीले उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्न नसक्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि प्रविधि र श्रमसम्मका लागि बाह्य मुलुकमा निर्भर हुनुपरेको छ। यस्तो अवस्थामा मुलुकलाई आत्मनिर्भर बनाउने अभियान केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन, समाजका सबै वर्गको साझा दायित्व हो। त्यसमा पनि युवाको सक्रिय भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालको ठूलो जनशक्ति युवा हो। युवासँग ऊर्जा छ, नयाँ सोच छ, जोखिम लिन सक्ने क्षमता छ र प्रविधिसँग जोडिन सक्ने दक्षता पनि छ। यही शक्ति उत्पादन र उद्यमशीलतामा केन्द्रित गर्न सकियो भने नेपालमा आर्थिक रूपान्तरण सम्भव छ। विदेश जाने बाध्यतालाई अवसरमा बदल्दै स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने वातावरण बनाउन सके युवा जनशक्ति मुलुकको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक शक्ति बन्न सक्छ।
आत्मनिर्भरता भन्नाले सबै वस्तु नेपालमै उत्पादन गर्नुपर्छ भन्ने मात्र होइन। देशको आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने उत्पादन क्षमता विकास गर्नु, आयात घटाउनु, निर्यात बढाउनु, रोजगारी सिर्जना गर्नु र आफ्नो स्रोत–साधनमाथि विश्वास गर्नु नै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको आधार हो। यसका लागि युवाले सबैभन्दा पहिले उत्पादनलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।
नेपालको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार कृषि हो। तर कृषि क्षेत्र अझै परम्परागत शैलीमा निर्भर छ। ठूलो संख्यामा युवा कृषि पेसाबाट टाढिँदै विदेशतर्फ गइरहेका छन्। यदि युवाले आधुनिक कृषि, व्यावसायिक खेती, पशुपालन, फलफूल, तरकारी, माछापालन, मौरीपालन तथा कृषि प्रशोधन उद्योगमा लगानी गर्ने वातावरण पाए भने कृषि नै रोजगारी र आम्दानीको प्रमुख माध्यम बन्न सक्छ। उत्पादनसँग प्रविधि जोडेर बजारको मागअनुसार खेती गर्न सके किसानको आम्दानी बढाउन सकिन्छ।
कृषि उत्पादन मात्र गरेर पुग्दैन। त्यसलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजारीकरणसँग जोड्नुपर्छ। गाउँमा उत्पादित धानबाट चामल, मकैबाट विभिन्न खाद्य पदार्थ, फलफूलबाट जुस तथा जाम, दूधबाट दुग्धजन्य पदार्थ र स्थानीय कच्चा पदार्थबाट विभिन्न वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ। यस्ता उद्योग स्थापना गर्न युवाको उद्यमशीलता आवश्यक छ। यसबाट किसानले उचित मूल्य पाउनेछन् भने उपभोक्ताले स्वदेशी उत्पादन पाउनेछन्।
युवाको भूमिका उद्योग र व्यवसायमा पनि महत्वपूर्ण छ। नेपालमा जुत्ता, कपडा, फर्निचर, खाद्य पदार्थ, निर्माण सामग्री, हस्तकला तथा दैनिक उपभोगका धेरै वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ। पछिल्लो समय नेपाली उद्यमीले स्वदेशी उत्पादनलाई बजारमा स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यस्ता प्रयासलाई युवाले अझ व्यापक बनाउनुपर्छ। गुणस्तर, मूल्य र आकर्षक डिजाइनमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादन तयार गर्न सके नेपाली बजार मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि स्थान बनाउन सकिन्छ।
प्रविधिको विकासले युवालाई नयाँ अवसर दिएको छ। सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा, अनलाइन व्यवसाय, सफ्टवेयर निर्माण, डिजिटल मार्केटिङ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ई–कमर्स तथा अन्य सिर्जनात्मक क्षेत्रमा युवाले विश्व बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्। यसको लागि विदेश नै जानुपर्छ भन्ने छैन। नेपालमै बसेर विश्वका ग्राहकलाई सेवा दिन सकिने अवस्था सिर्जना भएको छ। यस क्षेत्रमा राज्यले पूर्वाधार, सीप विकास र लगानीको वातावरण बनाउनुपर्छ भने युवाले नयाँ प्रविधिलाई अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
आत्मनिर्भर मुलुक निर्माणका लागि शिक्षा प्रणालीमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ। शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। विद्यालय र विश्वविद्यालयको शिक्षालाई उत्पादन, सीप, उद्यमशीलता र रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ। विद्यार्थीले पढ्दै गर्दा कुनै न कुनै व्यावहारिक सीप सिक्ने व्यवस्था गर्न सके शिक्षित बेरोजगारीको समस्या कम गर्न सकिन्छ। युवालाई कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, निर्माण, ऊर्जा, उद्योग, स्वास्थ्य सेवा तथा अन्य क्षेत्रमा आवश्यक सीप प्रदान गर्नुपर्छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा पनि नेपालसँग ठूलो सम्भावना छ। जलविद्युत् उत्पादन बढाएर उद्योग सञ्चालन गर्न सकिन्छ। पर्याप्त र भरपर्दो विद्युत् उपलब्ध भए स्वदेशी उत्पादनको लागत घटाउन सहयोग पुग्छ। ऊर्जा, कृषि र उद्योगलाई एकअर्कासँग जोड्न सके आर्थिक गतिविधि तीव्र बनाउन सकिन्छ।
पर्यटन पनि आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, पहाड, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा विश्वका पर्यटकका लागि आकर्षणका केन्द्र हुन्। युवाले पर्यटनमा नयाँ अवधारणा, स्थानीय उत्पादन, होमस्टे, साहसिक पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन र डिजिटल प्रचारलाई जोड्न सक्छन्। यसबाट गाउँमै रोजगारी र आम्दानीको अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
तर युवालाई मात्र जिम्मेवार बनाएर राज्य आफ्नो दायित्वबाट पन्छिन मिल्दैन। युवालाई उद्यम गर्न सहज ऋण, सीप, बजार, प्रविधि, पूर्वाधार र नीतिगत स्थिरता आवश्यक हुन्छ। सरकारी निकायले प्रक्रियागत झन्झट घटाउनुपर्छ। उत्पादन गर्ने उद्यमीलाई प्रोत्साहन र संरक्षण दिनुपर्छ। स्थानीय तहले स्थानीय उत्पादनको प्रवद्र्धन, बजार व्यवस्थापन र उद्यमशीलता विकासमा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नुपर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा युवाले आफ्नो सोच बदल्नुपर्छ। रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। विदेश जाने विकल्पलाई मात्र सफलताको मापदण्ड मान्नु हुँदैन। आफ्नो गाउँ, आफ्नो सहर र आफ्नो देशमै केही गर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास विकास गर्नुपर्छ।
नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने यात्रा लामो हुन सक्छ, तर असम्भव छैन। सरकारको नीति, निजी क्षेत्रको लगानी, किसानको मेहनत र युवाको ऊर्जा एक ठाउँमा जोडिन सके मुलुकले आर्थिक रूपान्तरणको नयाँ बाटो समात्न सक्छ। आजका युवाले
