फुटबल विश्वको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। विश्वका अरबौँ मानिसहरू प्रत्येक चार वर्षमा आयोजना हुने फुटबल विश्वकपको प्रतीक्षामा बस्ने गर्छन्। सन् २०२६ को विश्वकप नजिकिँदै जाँदा नेपालमा पनि फुटबलप्रेमीहरूको उत्साह बढ्दै गएको छ। विभिन्न स्थानमा विश्वकप हेर्नका लागि ठूला पर्दा, विशेष कार्यक्रम र प्रचारप्रसारका तयारी भइरहेका छन्। तर एउटा गम्भीर प्रश्न भने अझै पनि अनुत्तरित छ—हामी सधैँ विश्वकप हेर्ने मात्र राष्ट्र बन्ने कि कुनै दिन विश्वकप खेल्ने राष्ट्र पनि बन्ने ?
नेपालका लाखौँ युवा फुटबलका पारखी छन्। विद्यालयका मैदानदेखि गाउँका चौरसम्म फुटबल खेल्ने युवाको कमी छैन। प्रतिभाको अभाव छैन, उत्साहको अभाव छैन, अभाव छ भने केवल दीर्घकालीन योजना, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र खेल शिक्षाको।
विश्वकपमा छनोट भएका केही देशहरूलाई हेर्दा नेपालको अवस्था अझ स्पष्ट हुन्छ। जनसंख्या र क्षेत्रफलका हिसाबले नेपालभन्दा निकै साना देशहरूले विश्व फुटबलमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरिरहेका छन्। करिब डेढ लाख जनसंख्या भएको कुरासाओ, करिब छ लाख जनसंख्या भएको केप भर्डे, पाँच लाखभन्दा कम जनसंख्या भएको आइसल्यान्ड तथा अन्य धेरै साना राष्ट्रहरूले विश्व फुटबलमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाएका छन्। यी देशहरू नेपालभन्दा साना भए पनि उनीहरूले खेललाई राष्ट्रिय विकासको रणनीतिसँग जोडेर अघि बढाएका छन्।
आइसल्यान्ड यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। जम्मा चार लाख जति जनसंख्या भएको देशले सन् २०१६ को युरोकपमा क्वार्टरफाइनलसम्म पुगेर संसारलाई चकित बनाएको थियो। सन् २०१८ को विश्वकपमा पनि उसले सहभागिता जनायो। त्यहाँको सफलताको आधार के थियो ? उत्तर स्पष्ट छ—खेल शिक्षा, पूर्वाधार, प्रशिक्षक उत्पादन र दीर्घकालीन योजना।
आइसल्यान्डले विद्यालय तहदेखि नै खेललाई शिक्षाको अभिन्न अंग बनायो। देशभर आधुनिक प्रशिक्षण केन्द्र निर्माण गरियो। प्रशिक्षक उत्पादनमा विशेष लगानी गरियो। बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि व्यवस्थित प्रशिक्षण दिइयो। परिणामस्वरूप सानो राष्ट्रले विश्व फुटबलमा ठूलो प्रभाव छोड्न सफल भयो।
यस्तै, क्रोएसिया पनि उल्लेखनीय उदाहरण हो। करिब चालीस लाख जनसंख्या भएको यो देश सन् २०१८ को विश्वकपको उपविजेता बन्यो भने सन् २०२२ मा तेस्रो स्थान हासिल गर्यो। सीमित स्रोतसाधन हुँदाहुँदै पनि उसले खेललाई राष्ट्रिय गौरवसँग जोड्यो। प्रतिभा पहिचान, प्रशिक्षण र व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिइयो।
उरुग्वे अर्को उदाहरण हो। नेपालभन्दा धेरै सानो जनसंख्या भएको यो देशले दुई पटक विश्वकप जितिसकेको छ। विश्व फुटबल इतिहासमा उरुग्वेको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ। यसको मुख्य कारण खेल संस्कृतिको विकास र बाल्यकालदेखि नै खेलप्रतिको लगानी हो।
यी उदाहरणहरूले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छन्—विश्वकपमा पुग्न ठूलो जनसंख्या आवश्यक पर्दैन, आवश्यक पर्छ सही सोच, सही नीति र निरन्तर लगानी।
नेपालमा खेलकुदलाई अझै पनि अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा हेरिन्छ। परीक्षा, अंक र प्रमाणपत्रलाई प्राथमिकता दिइन्छ तर खेल प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण कमजोर छ। विद्यालयमा खेलकुद शिक्षकको अभाव छ। धेरै विद्यालयमा पर्याप्त खेल मैदान छैनन्। खेल सामग्रीको अभाव छ। नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन हुने व्यवस्था छैन।
यही कारणले हजारौँ प्रतिभाशाली खेलाडीहरू अवसर नपाएर हराइरहेका छन्। उनीहरूको प्रतिभा राष्ट्रिय सम्पत्ति बन्न सक्थ्यो तर उचित वातावरण नपाउँदा त्यो सम्भावना समाप्त हुने गरेको छ।
अब नेपालले खेललाई मनोरञ्जनको विषय मात्र होइन, शिक्षाको विषय पनि बनाउनुपर्छ। अनिवार्य खेल शिक्षा लागू गर्नु आजको आवश्यकता हो। जसरी गणित, विज्ञान र सामाजिक शिक्षा पढाइन्छ, त्यसरी नै खेल शिक्षा पनि व्यवस्थित रूपमा पढाइनुपर्छ।
खेल शिक्षा लागू गर्न सबैभन्दा पहिले राष्ट्रिय खेल पाठ्यक्रम निर्माण गर्नुपर्छ। प्राथमिक तहदेखि विश्वविद्यालयसम्म चरणबद्ध खेल शिक्षा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। विद्यार्थीले खेलको इतिहास, नियम, खेल विज्ञान, पोषण, स्वास्थ्य, मनोविज्ञान, नेतृत्व क्षमता तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान हासिल गर्नुपर्छ।
विद्यालयमा नियमित खेल अवधि अनिवार्य गरिनुपर्छ। प्रत्येक विद्यालयमा खेल शिक्षक नियुक्त गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले खेल मैदान निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जिल्ला र प्रदेश स्तरमा खेल विज्ञान केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ।
विश्वविद्यालय तहमा खेल अध्ययनका छुट्टै संकाय खोल्नुपर्छ। खेल व्यवस्थापन, खेल विज्ञान, फिजियोथेरापी, खेल पत्रकारिता, खेल मनोविज्ञान तथा प्रशिक्षक उत्पादनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसले खेलाडी मात्र होइन, खेल क्षेत्रका दक्ष जनशक्ति पनि उत्पादन गर्नेछ।
नेपालमा धेरैजसो अभिभावक खेललाई भविष्य निर्माणको माध्यम मान्दैनन्। यसको मुख्य कारण खेल क्षेत्रमा सुरक्षित करियरको अभाव हो। यदि सरकारले खेल शिक्षालाई संस्थागत गर्दै रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न सके खेलप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुनेछ।
आज विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले खेललाई ठूलो उद्योगका रूपमा विकास गरिरहेका छन्। फुटबल, क्रिकेट, बास्केटबल, टेनिस लगायतका खेलबाट अर्बौँ डलर आम्दानी भइरहेको छ। खेल पर्यटन, प्रसारण अधिकार, विज्ञापन, खेल सामग्री उत्पादन तथा खेल व्यवस्थापनमार्फत ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना भइरहेको छ।
नेपालले पनि खेल क्षेत्रबाट आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सक्छ। फुटबल, क्रिकेट, भलिबल, एथलेटिक्स, मार्सल आर्ट्स तथा अन्य खेलहरूमा लगानी बढाउन सकिन्छ। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गरेर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। खेलसँग सम्बन्धित उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ। खेल पूर्वाधार निर्माणले पनि आर्थिक गतिविधि बढाउँछ।
सरकारले प्रत्येक स्थानीय तहमा कम्तीमा एउटा सुविधासम्पन्न खेल मैदान निर्माण गर्ने नीति ल्याउनुपर्छ। प्रदेशस्तरीय प्रशिक्षण केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। प्रतिभा पहिचान कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई खेल क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
राष्ट्रिय खेल नीति केवल कागजमा सीमित हुनु हुँदैन। त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट योजना, बजेट र जिम्मेवारी निर्धारण हुनुपर्छ। खेलाडीलाई सम्मानजनक जीवन, बीमा, छात्रवृत्ति र करियर सुरक्षाको व्यवस्था हुनुपर्छ।
नेपालले विश्वकप खेल्ने सपना देख्नु असम्भव होइन। तर त्यो सपना केवल भाषणबाट पूरा हुँदैन। त्यसका लागि कम्तीमा एक-दुई दशकको दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। विद्यालयदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म जोडिएको संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। खेल शिक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
आज हामी विश्वकप हेर्ने तयारी गर्दैछौँ। त्यो राम्रो कुरा हो। खेलप्रतिको प्रेम आवश्यक छ। तर त्यतिमै सीमित हुनु हुँदैन। विश्वकप हेर्दै गर्दा हामीले अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—हाम्रो राष्ट्रिय टोली त्यहाँ किन छैन ?
यदि आजबाट सही योजना सुरु गरियो भने भविष्यमा नेपाली खेलाडीहरू पनि विश्वकपको मैदानमा उत्रन सक्छन्। नेपालका झन्डा विश्वमञ्चमा फहरिन सक्छन्। राष्ट्रिय गान विश्वकपको उद्घाटन समारोहमा बज्न सक्छ।
त्यसैले अब सरकार, स्थानीय तह, शैक्षिक संस्था, खेल संघ, निजी क्षेत्र र सम्पूर्ण नागरिक समाजले साझा प्रतिबद्धता गर्नुपर्छ। खेललाई खर्च होइन, लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ। खेललाई मनोरञ्जन होइन, राष्ट्रिय विकासको माध्यम मान्नुपर्छ।
समयले एउटा प्रश्न सोधिरहेको छ—सरकार, विश्वकप हेर्ने मात्र बनाउने हो कि विश्वकप खेल्ने राष्ट्र बनाउने हो ?
यस प्रश्नको उत्तर आजका नीतिहरूले दिनेछन्। यदि खेल शिक्षा अनिवार्य गरियो, पूर्वाधार निर्माण गरियो, प्रतिभालाई अवसर दिइयो र दीर्घकालीन योजना लागू गरियो भने नेपालले पनि एक दिन विश्वकप खेल्नेछ। त्यो दिन नेपाली जनताको सपना मात्र होइन, राष्ट्रको गौरवको नयाँ अध्याय हुनेछ।
