नेपाल विकासको नयाँ चरणमा प्रवेश गर्न खोजिरहेको देश हो। प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता र युवा जनशक्तिले भरिपूर्ण भए पनि अपेक्षित आर्थिक तथा वैज्ञानिक प्रगति हासिल गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। आजको विश्व ज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनको प्रतिस्पर्धामा अगाडि बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले पनि आफ्ना स्थानीय समस्याको स्थानीय समाधान खोज्ने वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ। यही सन्दर्भमा देशका सबै ७५३ पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना गर्नु समयको महत्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ।
आविष्कार केन्द्र भनेको केवल वैज्ञानिक उपकरण राखिएको भवन मात्र होइन। यो नयाँ सोच, सिर्जनशीलता, अनुसन्धान, प्रयोग र उद्यमशीलताको केन्द्र हो। जहाँ विद्यार्थी, शिक्षक, किसान, प्राविधिक, व्यवसायी तथा आम नागरिकले आफ्ना समस्या र विचारलाई नयाँ समाधानमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्। नेपालको विकासका धेरै चुनौतीहरू स्थानीय स्तरमै छन्। कृषि उत्पादन बढाउने, फोहोर व्यवस्थापन गर्ने, खानेपानीको समस्या समाधान गर्ने, प्राकृतिक विपत्तिको पूर्वतयारी गर्ने, ऊर्जा उत्पादन बढाउने तथा स्थानीय उद्योगको विकास गर्ने जस्ता विषयमा स्थानीय स्तरमै अनुसन्धान र आविष्कार आवश्यक छ। त्यसैले प्रत्येक पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना गर्नु दीर्घकालीन विकासको आधार बन्न सक्छ।
नेपालका अधिकांश विद्यार्थीहरू परीक्षा केन्द्रित शिक्षामा सीमित छन्। विद्यालय र कलेजमा पढाइने सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्ने अवसर कम छ। यदि प्रत्येक पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना गरियो भने विद्यार्थीहरूले सानै उमेरदेखि अनुसन्धान र प्रयोगको अवसर पाउनेछन्। उनीहरूले विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ तथा गणितका विषयलाई व्यवहारिक रूपमा बुझ्न सक्नेछन्। यसले सिर्जनात्मक सोचको विकास गर्नुका साथै आत्मविश्वास पनि बढाउनेछ। भविष्यमा देशलाई आवश्यक वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमी उत्पादन गर्न यस्ता केन्द्रहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहनेछ।
आविष्कार केन्द्रहरूले स्थानीय समस्याको समाधान खोज्न पनि मद्दत गर्नेछन्। उदाहरणका लागि, हिमाली क्षेत्रमा चिसो मौसमसँग सम्बन्धित समस्या छन् भने तराई क्षेत्रमा बाढी र डुबानका समस्या छन्। पहाडी क्षेत्रमा यातायात र खानेपानीका चुनौतीहरू छन्। प्रत्येक क्षेत्रका समस्या फरक भएकाले समाधान पनि स्थानीय आवश्यकताअनुसार हुनुपर्छ। स्थानीय आविष्कार केन्द्रहरूले त्यहाँका नागरिक, विद्यार्थी र प्राविधिकलाई एकै ठाउँमा ल्याएर समस्या पहिचान गर्न र समाधान विकास गर्न सहयोग पुर्याउनेछन्। यसबाट सस्तो, प्रभावकारी र दिगो समाधान प्राप्त गर्न सकिन्छ।
नेपालमा बेरोजगारी ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको छ। हरेक वर्ष हजारौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जाने गरेका छन्। यदि पालिकास्तरमा आविष्कार केन्द्र स्थापना गरिए भने युवाहरूले आफ्ना नयाँ विचारलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पाउनेछन्। केन्द्रहरूले तालिम, परामर्श, प्रोटोटाइप निर्माण तथा उद्यम विकासमा सहयोग गर्न सक्छन्। यसबाट स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना हुनेछ। नयाँ उद्योग र व्यवसाय स्थापना हुँदा स्थानीय अर्थतन्त्र पनि बलियो बन्नेछ।
कृषि नेपालको मुख्य पेशा भए पनि अझै परम्परागत तरिकाले खेती गरिने अवस्था छ। आविष्कार केन्द्रहरूले कृषिसँग सम्बन्धित नयाँ उपकरण, सिँचाइ प्रविधि, बीउ सुधार, भण्डारण प्रविधि तथा कृषि यान्त्रीकरणका क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्न सक्छन्। किसानहरूले आफ्नो अनुभव र समस्यालाई केन्द्रमा प्रस्तुत गर्न सक्नेछन् र त्यसका आधारमा उपयोगी प्रविधि विकास गर्न सकिनेछ। यसले कृषि उत्पादन वृद्धि गर्न, लागत घटाउन र किसानको आय बढाउन मद्दत पुर्याउनेछ।
डिजिटल युगमा प्रविधिको प्रयोग बिना विकास सम्भव छैन। प्रत्येक पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना हुँदा डिजिटल साक्षरता विस्तार हुनेछ। कम्प्युटर, रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, थ्रीडी प्रिन्टिङ तथा अन्य आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबारे स्थानीय युवाले सिक्ने अवसर पाउनेछन्। यसले विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा नेपाली युवालाई सक्षम बनाउनेछ। साथै, स्थानीय स्तरमै प्रविधिमा आधारित समाधान विकास हुने वातावरण सिर्जना हुनेछ।
विपद् व्यवस्थापनका क्षेत्रमा पनि आविष्कार केन्द्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ। नेपाल भूकम्प, बाढी, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिको उच्च जोखिममा रहेको देश हो। स्थानीय आविष्कार केन्द्रहरूले विपद् पूर्वसूचना प्रणाली, उद्धार उपकरण, सुरक्षित आवास प्रविधि तथा जोखिम न्यूनीकरणका उपायहरू विकास गर्न सक्नेछन्। यसले जनधनको क्षति कम गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।
यस्ता केन्द्र सञ्चालनका लागि सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय तथा समुदायबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। प्रारम्भिक लगानी केही ठूलो देखिए पनि यसको दीर्घकालीन लाभ अत्यन्तै व्यापक हुनेछ। स्थानीय सरकारहरूले वार्षिक बजेटको निश्चित हिस्सा नवप्रवर्तन र अनुसन्धानका लागि छुट्याउन सक्छन्। साथै, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी संस्थाहरूलाई पनि यस अभियानमा सहभागी गराउन सकिन्छ।
अन्ततः, नेपाललाई आत्मनिर्भर, समृद्ध र वैज्ञानिक सोच भएको राष्ट्र बनाउने हो भने नवप्रवर्तनलाई गाउँ–गाउँसम्म पुर्याउनुपर्छ। देशका सबै ७५३ पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना गर्नु केवल एउटा परियोजना होइन, यो भविष्य निर्माणको अभियान हो। यसले विद्यार्थीलाई सिर्जनशील बनाउने, युवालाई उद्यमी बनाउने, स्थानीय समस्याको समाधान खोज्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र देशको समग्र विकासलाई गति दिनेछ। त्यसैले राष्ट्रको दीर्घकालीन हितका लागि प्रत्येक पालिकामा आविष्कार केन्द्र स्थापना गर्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भोलिको समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार पनि हो।
यतिबेला महाबिर पुन नबप्रबर्तन मन्त्री बन्नु भएकोछ । उहाँ अफै आबिस्कारक भएकाले ७५३ वटै पालिकामा यसपटक पनि आविष्कार केन्द्र खुलेन भने यो भन्दा विडम्बनाहरु हुनेवाला छैन ।
