पाल्पा 1. *सेन वंशको राजधानी – 12औं शताब्दी देखि 1786*
पाल्पा सेन राज्यको राजधानी थियो। “सेन” राजाहरूले 300 वर्षसम्म पश्चिम नेपाल शासन गरे। यो राज्य दाङ-देउखुरीदेखि गुल्मी, अर्घाखाँची, नुवाकोटसम्म फैलिएको थियो। तानसेन बजार सेनकालमै “ढाका टोपी” र “बख्खु” को लागि प्रसिद्ध भयो। दरबार सेन राजाको शक्ति र संस्कृतिको केन्द्र थियो।
### 2. *शाह वंश पछिको नयाँ दरबार – 1927 वि.सं. / 1870 ई.सं.*
गोरखासँग हारेपछि पाल्पा गोरखा राज्यमा गाभियो। तर राणा प्रधानमन्त्री *जुद्ध शमशेर राणा*ले 1927 सालमा पुरानो किल्ला भत्काएर अहिले देखिने भव्य दरबार बनाए।
*विशेषता:*
– *वास्तुकला*: युरोपियन + मुगल + नेपाली शैलीको मिक्स। इँटा, ढुंगा र काठको काम अद्भुत छ।
– *ठूलोपन*: 1500 रोपनी क्षेत्रफल, 600 कोठा भन्ने किंवदन्ती। नेपालकै ठूलो दरबार भनिन्थ्यो। काठमाडौंको हनुमानढोका भन्दा पनि ठूलो।
– *प्रविधि*: त्यतिबेला नै बिजुली, पानीको धारा, टेलिफोन जडान गरिएको थियो। “पहाडको बकिंघम प्यालेस” उपनाम दिइयो।
### 3. *भूकम्प र पुनर्निर्माण*
1. *1934 को भूकम्प*: ठूलो क्षति भयो, तर राणाले फेरि बनाए।
2. *1990 को भूकम्प*: दरबार धेरै भत्कियो। वर्षौंसम्म भग्नावशेषमै थियो।
3. *2012 देखि पुनर्निर्माण*: तानसेन नगरपालिका, पुरातत्व विभाग र स्थानीयले मिलेर पुनर्निर्माण सुरु गरे। अहिले करिब 70% सकिएको छ र संग्रहालयको रूपमा सञ्चालनमा छ।
*ऐतिहासिक महत्व:*
1. *शक्ति केन्द्र*: सेनकालमा 22-24 राज्यमध्ये पाल्पा सबैभन्दा शक्तिशाली थियो। “पाल्पाले गोरखालाई कर तिराएको” इतिहास पनि छ।
2. *सांस्कृतिक केन्द्र*: तानसेन संगीतको घर हो। दरबारमै दरबारी संगीत, नाचगान हुन्थ्यो। अहिले पनि तानसेनका सारङ्गी, बाँसुरी प्रसिद्ध छन्।
3. *दृश्य*: दरबारबाट लुम्बिनी, मायादेवीको मन्दिरदेखि हिमालयको फेदसम्म देखिन्छ।
अहिले पाल्पा दरबार संग्रहालयमा गएर सेनकालका हतियार, राणाकालका फर्निचर, पुराना तस्बिर हेर्न पाइन्छ। भग्नावशेषबाट उठेको दरबार आफैँमा “पुनर्निर्माणको कथा” हो।
पाल्पा दरबारभित्रको “जुद्ध शमशेरको सिंहासन” र “आइना कोठा” हेर्न लायक छ। पहाडको टुप्पोमा यति ठूलो दरबार बन्नु आफैँमा इन्जिनियरिङको चमत्कार थियो नि है?
