बाँके । नेपालगन्ज भारतसँग जोडिएको प्रमुख नाका जमुनाहा भएकाले यहाँ लामो समयदेखि अनौपचारिक रूपमा भारतीय रुपैयाँ (भारु) र नेपाली रुपैयाँको सटही हुँदै आएको छ।
*कहाँ-कहाँ हुन्छ:*
जमुनाह नाका, न्यूरोड, त्रिभुवन चोक, बसपार्क, सदरलाइन र सीमा आसपासका पसल, होटल, सुनचाँदी पसल र कतिपय किराना पसलमै पनि खुलेआम बोर्ड नराखी सटही गर्ने गरेको पाइन्छ। १०० भारु = १६० नेरु को आधिकारिक दर भए पनि कालोबजारमा १५८-१६२ सम्म दर फरक पारेर कारोबार हुन्छ।
*किन मौलायो:*
1. *खुला सीमा*: दैनिक हजारौं मानिस रोजगारी, उपचार, किनमेलका लागि रूपैडिहा-नेपालगन्ज ओहोरदोहोर गर्छन्। उनीहरूलाई सजिलोका लागि भारु चाहिन्छ।
2. *बैंकिङ झन्झट*: बैंकबाट भारु साट्न पासपोर्ट, भन्सार प्रज्ञापनपत्र, प्रयोजन खुलाउनुपर्छ। २५ हजार भारुभन्दा बढी बोक्न नपाइने नियम छ। झन्झटले गर्दा मानिस कालोबजार रोज्छन्।
3. *व्यापार*: सीमावर्ती भारतीय बजारबाट सामान ल्याउने व्यापारीलाई भारु चाहिएकाले माग उच्च छ।
4. *हुन्डी कारोबार*: विदेशबाट आएको रेमिट्यान्स हुन्डीमार्फत भारुमा सटही हुने गरेको छ।
*कानुनी व्यवस्था:*
_विदेशी विनिमय नियमित गर्ने ऐन, २०१९_ अनुसार नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजत नलिई मुद्रा सटही गर्न पाइँदैन। अवैध सटही गरे ३ वर्षसम्म कैद वा बिगोको तीन गुणासम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन्छ। १ लाख अमेरिकी डलर बराबरभन्दा बढीको कारोबार भए सम्पत्ति शुद्धीकरणमा पनि मुद्दा लाग्छ।
केवल राष्ट्र बैंकबाट ‘क’, ‘ख’, ‘ग’ वर्गका बैंक तथा इजाजतप्राप्त मनि चेन्जरले मात्र सटही गर्न पाउँछन्। नेपालगन्जमा Nabil, Global IME, NMB लगायत बैंक र केही मनि चेन्जरले आधिकारिक सटही सुविधा दिन्छन्।
*जोखिम:*
1. *नक्कली नोट*: कालोबजारमा नक्कली भारु पर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।
2. *ठगी*: दरमा ठगिने, कम पैसा दिने घटना सामान्य छन्।
3. *राजस्व गुम्ने*: अर्बौंको कारोबार राज्यको रेकर्ड बाहिर हुँदा राजस्व गुम्छ।
4. *अपराध*: हुन्डी, सुन तस्करी, लागुऔषधको पैसा यही च्यानलबाट ओसारपसार हुन्छ।
*प्रहरी-प्रशासनको भनाइ:*
जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेमा प्रहरी प्रमुख एसपी अंगुर जिसी आए पछी प्रहरीले समय-समयमा छापा मारेर लाखौं भारुसहित पक्राउ गर्ने गरेको छ। तर माग र आपूर्तिको जालो ठूलो भएकाले पूर्ण नियन्त्रण हुनसकेको छैन। राष्ट्र बैंक नेपालगन्जले पनि सीमा क्षेत्रमा सटही काउन्टर थप्ने तयारी गरेको थियो।
*के गर्ने:*
भारु चाहिएमा इजाजतप्राप्त बैंक वा मनि चेन्जरबाट मात्र साट्नुहोस्। बिल अनिवार्य लिनुहोस्। अवैध सटही गरेको देखे प्रहरी 100 वा राष्ट्र बैंकको गुनासो पोर्टलमा उजुरी गर्न सकिन्छ।
बाँकेको जमुनाहामा ईलाका प्रहरी कार्यालय जमुनाहा र सशस्त्र प्रहरी ICP हुदाहुदै पनि कसरी खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै भएको यो अवैध धन्दा रोक्न बैंकिङ प्रक्रिया सरल बनाउनु र अनुगमन कडा पार्नुको विकल्प छ या छैन स्थानीयको प्रहरी प्रशासनलाई गम्भीर प्रश्न देखिएको छ ।
