बाँके 1 *मन्दिरको अवस्था*: जमुनहा-रूपईडीहा नो-म्यान्स ल्याण्ड “दसगजा” क्षेत्रमा रहेको यो शिव मन्दिर ३०० वर्ष पुरानो मानिन्छ। सीमा सुरक्षा बल र स्थानीयले पूजाआजा गर्दै आएका थिए।
2. *भारतको कदम*: सीमा क्षेत्र व्यवस्थापन, सुरक्षा वा अतिक्रमण हटाउने अभियान अन्तर्गत भारत सरकार/स्थानीय प्रशासनले मन्दिर भत्काएको र शिवलिंगलाई अर्को ठाउँमा सारेर स्थापना गरेको भनिएको छ। सीमा क्षेत्रमा संरचना निर्माणमा दुवै देशको कडा नियम हुन्छ।
3. *विवादको कारण*: धार्मिक आस्थाको केन्द्र भत्किँदा स्थानीय र भक्तजनको भावना आहत भएको छ। ३० वर्ष पुरानो सम्पदा” भएकाले संरक्षण गर्नुपर्ने माग उठेको छ।
*कानुनी र कूटनीतिक पक्ष:*
1. *दसगजा नियम*: नेपाल-भारत सीमा स्तम्भको 10 मिटर वरपर “नो-कन्स्ट्रक्सन जोन” हुन्छ। दुवै देशले नयाँ संरचना बनाउन पाउँदैनन्। पुराना संरचनाको हकमा पनि दुवै देशको सहमति चाहिन्छ।
2. *शिवलिंग सार्नु*: हिन्दु मान्यतामा शिवलिंगको विधिपूर्वक स्थानान्तरण “प्राण प्रतिष्ठा” गरेर मात्र हुन्छ। त्यो विधि नपुग्दा आस्था र संस्कारमा ठेस पुग्छ भन्ने स्थानीयको गुनासो छ।
3. *कूटनीति*: यस्ता सीमा क्षेत्रका धार्मिक संरचनाको विषयमा दुवै देशका स्थानीय प्रशासन, परराष्ट्र मन्त्रालय र सीमा सुरक्षा बलबीच कुरा हुन्छ। नेपाल पक्षले कूटनीतिक नोट पठाएको/गुनासो गरेको पनि हुन सक्छ।
*अब के हुन सक्छ:*
1. भारत सरकारले “वैकल्पिक ठाउँमा नयाँ मन्दिर बनाइदिने” प्रस्ताव राख्न सक्छ।
2. नेपाल पक्षले “ऐतिहासिक संरचना भएकाले पुनर्निर्माण/संरक्षण” को माग गर्न सक्छ।
3. स्थानीय जनस्तरबाटै वार्ता गरेर सहमति खोज्ने बाटो खुला हुन्छ।
सीमाक्षेत्रमा सुरक्षा र आस्था कहिलेकाहीँ जुध्छन्। तर दुवै देशको मैत्री र धार्मिक सद्भावलाई ध्यानमा राखेर समाधान खोज्नु नै उत्तम हुन्छ।
