दाङ । घोराही नारायणपुर यतिबेला विश्व फुटबलको सबैभन्दा ठूलो महोत्सव विश्वकपको चर्चा संसारभर छ। विभिन्न देशका उत्कृष्ट खेलाडीहरू आफ्नो राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्दै मैदानमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। विश्वकपका खेलहरू हेर्दा एउटा प्रश्न बारम्बार मनमा उठ्छ—नेपाल कहिले विश्वकप खेल्ने राष्ट्र बन्छ? आखिर किन भूगोल, जनसङ्ख्या र आर्थिक अवस्थाका हिसाबले नेपालभन्दा साना तथा कमजोर मानिएका धेरै राष्ट्रहरू विश्वकपमा सहभागी हुन सफल भए, तर नेपाल अझै त्यो स्तरमा पुग्न सकेको छैन?
म स्वयं शिक्षण पेशामा आबद्ध व्यक्ति हुँ। विद्यालयमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाएको छु। फुटबल खेलाडीका रूपमा विद्यालयको खेल संयोजकको जिम्मेवारी पनि निर्वाह गरिरहेको छु। खेलप्रतिको मेरो लगाव र अनुभवका कारण नेपालमा खेल क्षेत्रको वास्तविक अवस्था नजिकबाट बुझ्ने अवसर मिलेको छ। यही क्रममा पत्रकार तथा समाजसेवी सविन प्रियासनले खेल शिक्षाको महत्वबारे लेख्नुभएका केही लेखहरू पढ्ने अवसर पाएँ। उहाँका विचारहरूले मलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनायो।
प्रियासनले खेललाई केवल अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा होइन, शिक्षाको मुख्य विषयका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने तर्क प्रस्तुत गर्नुभएको छ। उहाँको विचारमा विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालय तहसम्म खेल शिक्षालाई व्यवस्थित रूपमा लागू गर्न सकिए मात्रै नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्न सक्छ। यो विचार केवल सैद्धान्तिक बहस मात्र होइन, नेपालको खेल क्षेत्रको यथार्थसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हो।
नेपालमा हजारौँ प्रतिभावान खेलाडीहरू छन्। गाउँदेखि सहरसम्म फुटबल, क्रिकेट, भलिबल, एथलेटिक्स लगायतका विभिन्न खेलमा उत्कृष्ट क्षमता भएका युवाहरू भेटिन्छन्। तर ती प्रतिभाहरूलाई पहिचान गर्ने, प्रशिक्षण दिने र व्यावसायिक रूपमा अगाडि बढाउने प्रणालीको अभाव छ। अधिकांश खेलाडीहरू आर्थिक समस्या, पारिवारिक जिम्मेवारी, अवसरको कमी तथा शैक्षिक संरचनाको कमजोरीका कारण आफ्नो खेल जीवनलाई निरन्तरता दिन सक्दैनन्।
म आफैँ पनि यदि नेपालमा व्यवस्थित खेल शिक्षा प्रणाली भएको भए सम्भवतः खेल विद्यालयमा अध्ययन गरिरहेको हुन्थेँ। खेललाई नै आफ्नो पेशा बनाउने अवसर पाउने थिएँ। तर अहिलेको अवस्थामा अधिकांश खेलाडीहरूले आफ्नो सपना अधुरै छोडेर अन्य पेशा रोज्नुपर्ने बाध्यता भोगिरहेका छन्। यही कारणले नेपालमा खेलकुद क्षेत्रले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन।
विश्वका सफल खेल राष्ट्रहरूलाई हेर्ने हो भने उनीहरूले खेल शिक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिएका छन्। विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीहरूको प्रतिभा पहिचान गरिन्छ। उनीहरूलाई वैज्ञानिक प्रशिक्षण, पोषण, मनोवैज्ञानिक परामर्श तथा आधुनिक खेल सामग्री उपलब्ध गराइन्छ। खेलाडीहरूले आफ्नो अध्ययन र खेल जीवनलाई सँगसँगै अघि बढाउने वातावरण पाउँछन्। यही प्रणालीले विश्वस्तरीय खेलाडी उत्पादन गर्छ।
नेपालमा पनि अब यही दिशामा सोच्नुपर्ने समय आएको छ। प्रत्येक पालिका वा कम्तीमा प्रत्येक जिल्लामा एउटा खेल विद्यालय स्थापना गर्न आवश्यक छ। ती विद्यालयहरूमा सामान्य शिक्षा मात्र होइन, खेल विज्ञान, शारीरिक शिक्षा, खेल व्यवस्थापन, खेल मनोविज्ञान तथा खेल पत्रकारितासमेत पढाइने व्यवस्था हुनुपर्छ। यसले खेललाई केवल मनोरञ्जनको विषयबाट राष्ट्र निर्माणको आधारका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउनेछ।
खेल शिक्षाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको उच्च शिक्षासँगको सम्बन्ध हो। नेपालमा अझै खेल अध्ययनलाई प्रतिष्ठित शैक्षिक विषयका रूपमा हेरिँदैन। खेल क्षेत्रमा रुचि भएका विद्यार्थीहरूले स्नातक, स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि तहसम्म अध्ययन गर्ने अवसर सीमित छ। यदि सरकारले खेल शिक्षामा मास्टर डिग्री र पीएचडीसम्म अध्ययन गर्ने स्पष्ट मार्ग निर्माण गरिदियो भने हजारौँ युवाहरू यस क्षेत्रमा आकर्षित हुनेछन्। त्यसबाट प्रशिक्षक, अनुसन्धानकर्ता, खेल वैज्ञानिक, खेल प्रशासक र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेल विशेषज्ञ उत्पादन गर्न सकिनेछ।
खेल केवल पदक जित्ने माध्यम मात्र होइन। यसले अनुशासन, नेतृत्व क्षमता, सहकार्य, आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रेमको भावना विकास गर्छ। विद्यालयमा खेल शिक्षालाई अनिवार्य बनाउँदा विद्यार्थीहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। साथै लागूऔषध, कुलत र सामाजिक विकृतिबाट युवाहरूलाई जोगाउन पनि खेल प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।
आज नेपालमा धेरै अभिभावकहरू खेललाई समयको बर्बादी ठान्छन्। यसको प्रमुख कारण खेलबाट भविष्य निर्माण गर्न सकिने वातावरण नहुनु हो। यदि राज्यले खेललाई सम्मानजनक पेशाका रूपमा विकास गर्यो भने अभिभावकहरूको सोच पनि स्वतः परिवर्तन हुनेछ। विद्यार्थीहरूले आफ्नो प्रतिभा अनुसार अध्ययन र खेल दुवै क्षेत्रमा उत्कृष्टता हासिल गर्न सक्नेछन्।
विश्वकप हेर्दा हामी उत्साहित हुन्छौँ। मनपर्ने टोलीको जितमा खुसी हुन्छौँ। उत्कृष्ट खेलाडीहरूको प्रदर्शनबाट प्रेरणा लिन्छौँ। तर केवल दर्शक बनेर बसिरहनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। अब नेपालले विश्वकप खेल्ने सपना देख्नुपर्छ। त्यो सपना केवल नाराले पूरा हुँदैन। त्यसका लागि दीर्घकालीन योजना, लगानी, पूर्वाधार र सबैभन्दा महत्वपूर्ण खेल शिक्षा आवश्यक हुन्छ।
पत्रकार तथा समाजसेवी सविन प्रियासनले उठाउनुभएको खेल शिक्षाको बहस वास्तवमा नेपालको भविष्यसँग जोडिएको विषय हो। विकास, समृद्धि र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण आधार खेलकुद पनि हो भन्ने कुरा उहाँले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। देशको आवश्यकता अनुसार नयाँ विषय उठान गरेर समाजलाई सोच्न बाध्य बनाउनु पत्रकारिताको महत्वपूर्ण दायित्व हो। यस दृष्टिले उहाँले खेल शिक्षाको विषयलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गर्नुभएको छ, जुन प्रशंसनीय छ।
नेपालका नीति निर्माता, शिक्षाविद्, खेलकर्मी र सरोकारवाला सबैले अब खेल शिक्षालाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ। हरेक जिल्लामा खेल विद्यालय, विश्वविद्यालय तहसम्म खेल अध्ययन, आधुनिक प्रशिक्षण केन्द्र तथा दीर्घकालीन खेल नीति निर्माण आजको आवश्यकता हो। यदि हामीले आज सही निर्णय लिन सक्यौँ भने भोलि नेपाली खेलाडीहरू पनि विश्वकपका मैदानमा राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदै खेलिरहेका देख्न सक्नेछौँ।
अन्यथा, हामी सधैँ अरू देशले आयोजना गर्ने विश्वकप हेर्ने, अरू देशका खेलाडीहरूको सफलता मनाउने र आफ्ना अधुरा सपनाहरू सम्झेर बस्ने राष्ट्रका रूपमा सीमित हुनुपर्नेछ। अब समय आएको छ—विश्वकप हेर्ने मात्र होइन, विश्वकप खेल्ने नेपाल निर्माण गर्ने। त्यसको पहिलो आधार हो, खेल शिक्षाको अनिवार्यता।
