पाल्पा । टिनौँसे डाँडामा ठडिएको त्यो दरबार आफैंमा एउटा इतिहासको किताब हो। “राजाको” भन्दा “सेन वंशको” इतिहास भनौं।
को थिए पाल्पाका राजा?*
पाल्पा 22 र 24 राज्यमध्ये सबैभन्दा शक्तिशाली राज्य थियो। यहाँ *सेन वंश* का राजा राज गर्थे।
– *स्थापना*: 12औं शताब्दीतिर मुखुन्द सेनले पाल्पालाई बलियो राज्य बनाए।
– *शिखर*: राजा मणिमुकुन्द सेनको पालामा पाल्पा सबैभन्दा फस्टाएको थियो। 16औं शताब्दीमा उनले लुम्बिनी, बुटवल, गुल्मी, अर्घा, खाँची सम्म शासन गरे। पाल्पाका राजालाई “सिन्जाको राजा” पनि भनिन्थ्यो।
– *विशेषता*: पाल्पा ढाका कपडाको लागि विश्वमै चर्चित थियो। राजाको दरबारमा त्यो ढाका बुन्ने कला उत्कर्षमा थियो।
*2. दरबार भित्रको दृश्य कस्तो थियो होला?*
1. *शक्तिको केन्द्र*: दरबार भित्र राजदरबार, पूजा कोठा, दरबारको भान्सा, सैनिकको ब्यारेक सबै थियो। यहाँबाट 22 राज्यको नीति बन्थ्यो।
2. *धन-सम्पदा*: पाल्पा भन्सारको राजस्व धेरै थियो। भारत-तिब्बत व्यापारको बाटो पाल्पाबाटै बग्थ्यो। राजाको खजानामा सुन, चाँदी, हात्तीको दाँत भरिभराउ थियो भनिन्छ।
3. *संस्कृति*: राजाले साहित्य, संगीत, कलालाई धेरै संरक्षण दिए। पाल्पा दरबार नेपाली संस्कृतिको एक केन्द्र थियो।
4. *पतन*: 1806 BS मा पृथ्वीनारायण शाहले पाल्पालाई गोरखा राज्यमा गाभेपछि राजाको शासन सकियो। पछि राणा कालमा दरबारलाई राणाहरूले आफ्नो ग्रीष्म निवास बनाए।
*3. अहिलेको दरबार?*
2011 BS को भूकम्पले पुरानो दरबार भत्कियो। 2017 BS मा राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरले नयाँ दरबार बनाए। अहिले त्यो भवनलाई “रानीमहल टाइप” को आकर्षक दरबार संग्रहालयको रूपमा हेरिन्छ।
दरबारको झ्याल, ढोकाको काष्ठकला, ठूलो हल हेर्दा “एक समय यहाँ राजा बसेर न्याय गर्थे होलान्” भन्ने कल्पना आउँछ।
*सबैभन्दा रोचक कुरा*: पाल्पाका राजाहरूले कहिल्यै गोर्खासँग सजिलै हार मानेनन्। उनीहरूले कूटनीति र व्यापार दुवैबाट आफ्नो राज्य बलियो बनाएका थिए।
