दाङ । नेपाल कृषि प्रधान देश हो। देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर भए पनि खाद्यान्न उत्पादनमा अपेक्षित आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सकेको छैन। विडम्बना, उर्वर भूमि, अनुकूल हावापानी, प्रशस्त जलस्रोत र कृषि परम्परा हुँदाहुँदै पनि नेपालले वर्षेनी अर्बौँ रुपैयाँको खाद्यान्न आयात गरिरहेको छ। यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गर्नुका साथै खाद्य सुरक्षामाथि पनि चुनौती थपेको छ। तसर्थ, नेपाललाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउने विषय आजको प्रमुख राष्ट्रिय आवश्यकता बनेको छ।
खाद्यान्न आत्मनिर्भरता भन्नाले देशभित्र आवश्यक पर्ने खाद्यान्नको अधिकांश वा सम्पूर्ण मात्रा आफ्नै उत्पादनबाट पूर्ति गर्न सक्ने अवस्था हो। आत्मनिर्भर राष्ट्रले बाह्य बजारमा अत्यधिक निर्भर रहनुपर्दैन र संकटका बेला पनि आफ्ना नागरिकलाई खाद्य सुरक्षा प्रदान गर्न सक्छ। नेपालका लागि खाद्यान्न आत्मनिर्भरता केवल कृषि क्षेत्रको विषय मात्र होइन, यो राष्ट्रिय स्वाभिमान, आर्थिक समृद्धि र दिगो विकाससँग पनि जोडिएको विषय हो।
नेपालमा कृषि उत्पादन अपेक्षाकृत कम हुनुका विभिन्न कारण छन्। खेतीयोग्य जमिन खण्डीकरण हुँदै जानु, आधुनिक प्रविधिको अभाव, सिँचाइ सुविधाको कमी, उन्नत बीउबिजनको सीमित प्रयोग, मलखादको अभाव, कृषि क्षेत्रमा युवाको घट्दो आकर्षण तथा बजार व्यवस्थापनको कमजोरी प्रमुख समस्याका रूपमा रहेका छन्। गाउँका धेरै उर्वर खेतबारी बाँझै रहने र युवा जनशक्ति वैदेशिक रोजगारीमा जाने प्रवृत्तिले उत्पादन क्षमतामा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बन्न सर्वप्रथम कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण आवश्यक छ। परम्परागत खेती प्रणालीलाई वैज्ञानिक र प्रविधिमैत्री बनाउँदै आधुनिक कृषि उपकरणको प्रयोग बढाउनुपर्छ। ट्र्याक्टर, हार्भेस्टर, ड्रोन प्रविधि तथा आधुनिक सिँचाइ प्रणालीको विस्तारले उत्पादन लागत घटाउनुका साथै उत्पादकत्व वृद्धि गर्न मद्दत पुर्याउँछ। कृषि यान्त्रीकरणले श्रमको अभावलाई समेत पूर्ति गर्न सक्छ।
त्यसैगरी, सिँचाइ पूर्वाधारको विकास अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालका धेरै कृषियोग्य जमिन अझै पनि वर्षाको भरमा खेती गरिन्छ। जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षा अनियमित बन्दै गएकाले उत्पादनमा प्रतिकूल असर परिरहेको छ। वर्षभरि सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउन सकेमा खेतीको उत्पादकत्व उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ। त्यसका लागि ठूला तथा साना सिँचाइ आयोजना प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ।
उन्नत बीउबिजन, गुणस्तरीय मलखाद तथा कृषि अनुसन्धानमा लगानी बढाउनु पनि आवश्यक छ। स्थानीय भूगोल र मौसमअनुसार उत्पादनशील जातका बीउ विकास गर्न कृषि अनुसन्धान संस्थाहरूलाई थप सक्षम बनाइनुपर्छ। किसानले समयमै मल र बीउ प्राप्त गर्ने सुनिश्चितता राज्यले गर्नुपर्छ। उत्पादनका आधारभूत सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध भएमा कृषकको उत्साह बढ्नेछ।
नेपाललाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउन युवालाई कृषितर्फ आकर्षित गर्नु अपरिहार्य छ। कृषि पेशालाई सम्मानजनक, व्यावसायिक र लाभदायक बनाउन सकिएमा धेरै युवाले कृषि क्षेत्रमा अवसर खोज्नेछन्। कृषि उद्यमका लागि सहुलियत ऋण, अनुदान, तालिम र बजार पहुँचको व्यवस्था गर्न सकेमा युवा उद्यमशीलता विकास हुनेछ। विदेशबाट फर्किएका युवाको सीप र अनुभवलाई कृषि क्षेत्रमा उपयोग गर्न विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
बजार व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको उचित मूल्य नपाउँदा खेतीप्रति निराशा बढ्ने गरेको छ। उत्पादन, भण्डारण, ढुवानी र बिक्रीको व्यवस्थित प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। कृषि उपजका लागि शीतभण्डार, संकलन केन्द्र तथा प्रशोधन उद्योग स्थापना गरिनुपर्छ। यसले उत्पादनको खेर जाने मात्रा घटाउने र किसानको आम्दानी बढाउने काम गर्नेछ।
कृषियोग्य जमिनको संरक्षण पनि खाद्यान्न आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्ने आधार हो। पछिल्लो समय खेतीयोग्य जमिनमा अनियन्त्रित रूपमा घर, उद्योग र अन्य संरचना निर्माण हुने क्रम बढेको छ। सरकारले कृषि भूमि संरक्षणसम्बन्धी नीति कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। बाँझो जमिनलाई उत्पादनमा ल्याउने विशेष अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
सहकारी तथा सामूहिक खेती प्रणालीलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। साना–साना टुक्रामा विभाजित जमिनमा व्यावसायिक खेती गर्न कठिन हुने भएकाले सामूहिक खेतीले उत्पादन र नाफा दुवै बढाउन मद्दत पुर्याउँछ। यसले आधुनिक प्रविधिको प्रयोगलाई समेत सहज बनाउँछ।
अन्ततः नेपाललाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउन सरकार, निजी क्षेत्र, सहकारी संस्था, कृषि विज्ञ र किसानबीच प्रभावकारी सहकार्य आवश्यक छ। स्पष्ट कृषि नीति, पर्याप्त लगानी, आधुनिक प्रविधि, बजारको सुनिश्चितता र कृषकको सम्मानले मात्र खाद्यान्न उत्पादनमा क्रान्ति ल्याउन सकिन्छ। कृषि क्षेत्रलाई राष्ट्र निर्माणको मुख्य आधारका रूपमा विकास गर्न सकेमा नेपालले आयातमा निर्भरता घटाएर आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सक्छ। खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर नेपाल आर्थिक रूपमा बलियो, सामाजिक रूपमा सुरक्षित र भविष्यप्रति आत्मविश्वासी राष्ट्र बन्नेछ।
