दाङ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य घट्दा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यमा पनि पर्ने गर्दछ। नेपाल आयल निगमले समय–समयमा पेट्रोल, डिजेल तथा मट्टितेलको मूल्य समायोजन गर्दै आएको छ। मूल्य घट्दा उपभोक्ताले केही राहत महसुस गर्छन्। तर विडम्बना के छ भने, मूल्य घट्ने घोषणा हुनासाथ देशका विभिन्न स्थानमा केही पेट्रोल पम्पहरू अचानक बन्द गर्ने, बिक्री रोक्ने वा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति देखिने गरेको छ। यस्तो कार्यले उपभोक्तालाई सास्ती दिने मात्र होइन, बजार व्यवस्थापन र व्यावसायिक नैतिकतामाथि समेत गम्भीर प्रश्न उठाउने गरेको छ।
पेट्रोलियम पदार्थ दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको अत्यावश्यक वस्तु हो। यातायात, उद्योग, कृषि तथा सेवा क्षेत्र सबै यसमै निर्भर छन्। यस्तो अवस्थामा मूल्य घट्नुअघि मौज्दात रहेको पुरानो स्टक बढी मूल्यमा बेच्ने वा नयाँ मूल्य लागू भएपछि नाफा घट्ने डरले केही व्यवसायीले पम्प बन्द गर्ने गरेका घटनाहरू समय–समयमा सार्वजनिक हुने गरेका छन्। यसले बजारमा अनावश्यक हल्ला, भीडभाड र उपभोक्तामा अन्योल सिर्जना गर्छ।
व्यापारमा नाफा कमाउने अधिकार सबैलाई छ। तर उपभोक्ताको अधिकारमाथि कुठाराघात गरेर, कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेर वा नियमविपरीत सेवा बन्द गरेर नाफा कमाउने प्रयास स्वीकार्य हुन सक्दैन। पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्ति र वितरण राज्यको निगरानीमा सञ्चालन हुने संवेदनशील क्षेत्र भएकाले यसमा संलग्न व्यवसायीहरूले थप जिम्मेवारीबोध गर्न आवश्यक छ। मूल्य घट्नेबित्तिकै पम्प बन्द गर्नु वा बिक्री रोक्नु भनेको बजारलाई प्रभावित गर्ने अनुचित अभ्यास हो।
यस्ता गतिविधिले उपभोक्तामाथि प्रत्यक्ष आर्थिक तथा मानसिक भार थप्छ। इन्धन भर्न लामो लाइन बस्नुपर्ने, आवश्यक यात्रामा अवरोध आउने, सार्वजनिक यातायात प्रभावित हुने तथा विभिन्न आर्थिक गतिविधि सुस्त हुने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। अझ ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा रहेका उपभोक्ताहरूले झन् बढी कठिनाइ भोग्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्ति प्रणालीलाई कुनै पनि बहानामा अवरुद्ध हुन दिनु हुँदैन।
यस विषयमा सम्बन्धित निकायहरूको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। नेपाल आयल निगम, वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग, स्थानीय प्रशासन तथा अनुगमन समितिहरूले मूल्य समायोजनका बेला विशेष निगरानी बढाउनुपर्छ। पम्पहरूले नियमित रूपमा सेवा सञ्चालन गरिरहेका छन् कि छैनन्, कृत्रिम अभाव सिर्जना गरिएको छ कि छैन, तथा उपभोक्तालाई तोकिएको मूल्यमा इन्धन बिक्री गरिएको छ कि छैन भन्ने विषयमा प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक छ। नियम उल्लंघन गर्ने पम्पमाथि कारबाही गरिनुका साथै आवश्यक परे इजाजतपत्र निलम्बनसम्मका कदम चाल्न सक्नुपर्छ।
साथै, पेट्रोलियम व्यवसायीहरूले पनि दीर्घकालीन विश्वास नै आफ्नो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। अल्पकालीन फाइदाका लागि अपनाइने गैरजिम्मेवार व्यवहारले उपभोक्ताको विश्वास गुमाउने मात्र होइन, समग्र व्यवसायिक वातावरणलाई पनि नकारात्मक असर पार्छ। पारदर्शिता, इमानदारी र सेवामुखी सोच नै स्वस्थ व्यापारको आधार हो।
उपभोक्ताहरू पनि सचेत हुन आवश्यक छ। कुनै पम्पले बिना कारण सेवा बन्द गरेको, कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेको वा तोकिएको मूल्यभन्दा बढी रकम असुलेको पाइएमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्नुपर्छ। नागरिकको सक्रिय सहभागिताले मात्र बजार अनुशासन कायम राख्न सहयोग पुग्छ।
अन्ततः पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घट्नु उपभोक्ताका लागि राहतको विषय हो, समस्या होइन। तर मूल्य घट्ने बेला केही पम्पहरूले देखाउने गैरजिम्मेवार व्यवहारले त्यो राहतलाई सास्तीमा बदल्ने खतरा रहन्छ। त्यसैले मूल्य समायोजन हुने प्रत्येक समयमा कडा अनुगमन, प्रभावकारी कारबाही र जिम्मेवार व्यवसायिक आचरण सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता हो। उपभोक्ताको अधिकार संरक्षण गर्दै बजारलाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने दिशामा सबै पक्षले आ–आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ।
