नेपाल कृषिप्रधान देश हो। यहाँको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ। तर कृषि उत्पादनलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न नसक्दा किसानले आफ्नो श्रमअनुसारको प्रतिफल पाउन सकेका छैनन्। यिनै बालीमध्ये टमाटर अत्यन्त सम्भावनायुक्त तरकारी हो। दैनिक उपभोग हुने भएकाले यसको बजार वर्षभरि नै रहन्छ। यदि टमाटरलाई केवल काँचो तरकारीका रूपमा बेच्ने सोचबाट माथि उठेर उत्पादन, प्रशोधन, ब्रान्डिङ र बजारीकरणसँग जोड्न सकियो भने यसले हजारौँ युवालाई रोजगारी र देशलाई आर्थिक समृद्धितर्फ डोर्याउन सक्छ।
नेपालका धेरै किसानले टमाटर उत्पादन गर्छन्। तर उत्पादन धेरै भएका बेला मूल्य अत्यधिक घट्ने र केही दिनमै टमाटर बिग्रिने समस्याले किसानलाई ठूलो नोक्सानी व्यहोर्नुपर्छ। विभिन्न अध्ययनहरूले नेपालमा टमाटरको उत्पादनपछि उल्लेखनीय परिमाणमा क्षति हुने र मूल्य अभिवृद्धिको कमीका कारण किसानको आम्दानी घट्ने देखाएका छन्।
यही समस्यालाई अवसरमा बदल्ने उपाय भनेको टमाटरमा आधारित उद्यमशीलता हो। टमाटर खेतीसँगै गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन, आधुनिक टनेल खेती, प्याकिङ तथा ग्रेडिङ केन्द्र, कोल्ड स्टोर, ढुवानी सेवा, सस, केचअप, प्युरी, पेस्ट, अचार, चट्नी, सुकाएको टमाटर, टमाटर पाउडर तथा जुस उत्पादनजस्ता उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ। यसबाट एउटै उत्पादनबाट धेरै प्रकारका व्यवसाय सञ्चालन गर्न सम्भव हुन्छ।
टमाटरको मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition) ले किसानलाई बजारमा बलियो बनाउँछ। काँचो टमाटर सस्तो हुँदा पनि त्यसलाई प्रशोधन गरेर वर्षभरि बिक्री गर्न सकिन्छ। यसले बजारको मूल्य उतारचढावबाट हुने जोखिम कम गर्छ र कृषिलाई स्थायी आम्दानीको स्रोत बनाउँछ।
उद्यमशीलताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ब्रान्डिङ हो। स्थानीय उत्पादनलाई आफ्नै ब्रान्डमा प्याक गरी बजारमा पुर्याउन सकियो भने उपभोक्ताको विश्वास बढ्छ। आजका उपभोक्ता गुणस्तरीय, सुरक्षित र आकर्षक प्याकेजिङ भएका उत्पादन रोज्छन्। त्यसैले किसान र सहकारीले संयुक्त रूपमा आफ्नै ब्रान्ड विकास गर्नुपर्छ।
नेपालमा टमाटरको मूल्य शृङ्खला अझै व्यवस्थित हुन सकेको छैन। किसान, सङ्कलक, थोक व्यापारी र खुद्रा विक्रेताबीच समन्वय कमजोर हुँदा किसानले कम मूल्य पाउने र उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ। व्यवस्थित मूल्य शृङ्खला, सूचना प्रणाली र प्रशोधन उद्योगले यो अन्तर घटाउन सक्छ।
युवाहरूका लागि टमाटरमा आधारित स्टार्टअप पनि उत्कृष्ट अवसर हो। डिजिटल बजार, अनलाइन अर्डर, होम डेलिभरी, कृषि पर्यटन, फार्म भ्रमण, कृषि तालिम तथा एग्रो–प्रोसेसिङ उद्योगमार्फत नयाँ पुस्ताले आधुनिक कृषि व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छ। यसले विदेश पलायन घटाउन र स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
सरकारले पनि टमाटर उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। सहज कृषि ऋण, बीमा, आधुनिक प्रविधि, प्रशोधन उद्योग स्थापना, कोल्ड स्टोर निर्माण, बजार व्यवस्थापन, निर्यात प्रवर्द्धन र प्राविधिक तालिम उपलब्ध गराउन सके टमाटर क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।
सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय तहबीचको साझेदारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ। किसानले उत्पादन गर्ने, सहकारीले सङ्कलन गर्ने, निजी क्षेत्रले प्रशोधन र बजार विस्तार गर्ने तथा स्थानीय सरकारले पूर्वाधार र नीति सहयोग गर्ने मोडल प्रभावकारी हुन सक्छ।
अन्ततः, टमाटर केवल एउटा तरकारी होइन; यो रोजगारी, आयआर्जन, उद्योग, उद्यमशीलता र आर्थिक समृद्धिको माध्यम हो। उत्पादनसँगै प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि र आधुनिक बजारीकरणलाई जोड्न सकियो भने नेपालले टमाटरमा आत्मनिर्भर मात्र होइन, निर्यातमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने आधार पनि तयार गर्न सक्छ। अब समय खेती गर्ने मात्र होइन, टमाटरलाई उद्योग र उद्यममा रूपान्तरण गर्ने हो। यही सोचले किसानको आम्दानी बढाउने, युवालाई अवसर दिने र नेपालको कृषि अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछ।
