दाङ । नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि दैनिक उपभोगका धेरै कृषि उपजमा अझै आयातमा निर्भर छ। तीमध्ये खुर्सानी पनि एक प्रमुख बाली हो। नेपाली भान्सामा खुर्सानीको प्रयोग दैनिक रूपमा हुन्छ। तर, मागअनुसार स्वदेशी उत्पादन हुन नसक्दा हरेक वर्ष विदेशबाट ठूलो परिमाणमा खुर्सानी आयात गर्नुपरेको छ। भन्सार विभागका सार्वजनिक तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपालले करिब ९,२१७ टन खुर्सानी आयात गरेको थियो, जसको मूल्य करिब २ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामै करिब ७,५७४ टन खुर्सानी, करिब १ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ बराबर आयात भइसकेको तथ्यांकले नेपाल अझै पनि खुर्सानीमा आत्मनिर्भर हुन नसकेको स्पष्ट देखाउँछ। यसले देशको ठूलो रकम विदेशिने मात्र होइन, स्वदेशी किसानले पाउन सक्ने अवसर पनि गुमिरहेको छ।
नेपालको हावापानी, माटो र भौगोलिक विविधता हेर्दा तराईदेखि पहाड र केही हिमाली क्षेत्रमा समेत खुर्सानी खेती गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना छ। अधिकांश नेपाली घरमा सानो परिमाणमा भए पनि खुर्सानी लगाउने चलन छ। यदि यही परम्परालाई व्यवस्थित बनाउँदै प्रत्येक परिवारले आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने र अतिरिक्त उत्पादन बिक्री गर्ने संस्कृतिको विकास गर्न सकियो भने आयातको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादनले प्रतिस्थापन गर्न सक्छ। यसका लागि “एक घर–दश बिरुवा खुर्सानी” वा “एक वडा–एक व्यावसायिक खुर्सानी समूह” जस्ता अभियान प्रभावकारी हुन सक्छन्।
सरकारले अहिलेसम्म धान, गहुँ, मकै र केही नगदे बालीमा जस्तो प्राथमिकता खुर्सानी खेतीलाई दिन सकेको छैन। अब स्थानीय तह, कृषि ज्ञान केन्द्र, सहकारी संस्था र किसान समूहको सहकार्यमा व्यावसायिक खुर्सानी उत्पादन अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। उन्नत बीउ, सिँचाइ सुविधा, प्लास्टिक टनेल, प्राविधिक तालिम, रोग तथा कीरा व्यवस्थापन, कृषि बीमा, सहुलियत ऋण र बजारको सुनिश्चित व्यवस्था भएमा हजारौँ किसान व्यावसायिक रूपमा खुर्सानी खेतीतर्फ आकर्षित हुन सक्छन्।
नेपालमा धेरै किसानले उत्पादनभन्दा बजारको अभावलाई ठूलो समस्या मान्ने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा उत्पादन राम्रो हुँदा मूल्य घट्छ, तर उत्पादन कम हुँदा बजारमा विदेशी खुर्सानी भरिन्छ। यस समस्याको समाधानका लागि उत्पादनसँगै प्रशोधन उद्योगको विकास आवश्यक छ। हरियो खुर्सानीलाई सुकाएर, धुलो बनाएर, अचार वा प्याकेजिङ गरेर बिक्री गर्न सकियो भने किसानले राम्रो मूल्य पाउनेछन्। यसले वर्षभरि बजार व्यवस्थापन गर्न पनि सहयोग पुग्छ।
विश्वका धेरै देशले योजनाबद्ध कृषि नीति अपनाएर केही बालीमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेका छन्। उदाहरणका लागि, भारतले उन्नत जात, सिंचाइ विस्तार, किसान प्रशिक्षण, बीउ उत्पादन र निर्यातमुखी कृषि नीतिका कारण संसारकै ठूलो खुर्सानी उत्पादक तथा निर्यातकर्ता देशमध्ये आफ्नो स्थान बनाएको छ। त्यहाँ राज्य सरकारहरू, अनुसन्धान संस्था र किसानबीचको सहकार्यले उत्पादन र उत्पादकत्व दुवै बढाएको छ।
त्यसैगरी चीनले आधुनिक कृषि प्रविधि, प्लास्टिक टनेल, गुणस्तरीय बीउ, यान्त्रिकीकरण र कृषि अनुसन्धानमा निरन्तर लगानी गरेर तरकारी तथा मसला बालीमा उल्लेखनीय आत्मनिर्भरता हासिल गरेको छ। चीनमा किसानलाई बजार, भण्डारण र प्रशोधनसँग जोड्ने नीति अपनाइएकाले उत्पादनले स्थायी बजार पाएको छ।
दक्षिण कोरियाले पनि सीमित कृषि जमिन हुँदाहुँदै उच्च उत्पादकत्व, किसान सहकारी, प्रविधिमैत्री खेती र सरकारी संरक्षणका कारण आफ्ना प्रमुख कृषि उत्पादनमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। इजरायलले पानीको अभाव हुँदाहुँदै ड्रिप सिँचाइ, हरितगृह प्रविधि र वैज्ञानिक खेतीमार्फत उच्च गुणस्तरका तरकारी तथा मसला उत्पादन गरेर विश्वलाई उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यी देशहरूको अनुभवले के देखाउँछ भने स्पष्ट नीति, अनुसन्धान, किसानमैत्री कार्यक्रम र बजार व्यवस्थापन भए कुनै पनि देशले कृषि उत्पादनमा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ।
नेपालमा खुर्सानी उत्पादन बढाउन सबै पक्षको भूमिका महत्वपूर्ण छ।
सरकारले उन्नत बीउ उपलब्ध गराउने, उत्पादनमा अनुदान दिने, कृषि बीमा विस्तार गर्ने, सिँचाइ र प्राविधिक सेवा सहज बनाउने, प्रशोधन उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने तथा विदेशी खुर्सानी आयातको अवस्थालाई नियमित समीक्षा गर्दै स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ।
स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रमा उपयुक्त जात छनोट, किसान तालिम, सामूहिक खेती, बीउ उत्पादन कार्यक्रम र बजार व्यवस्थापनमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। प्रत्येक पालिकाले कम्तीमा एउटा खुर्सानी उत्पादन पकेट क्षेत्र विकास गर्ने लक्ष्य लिन सक्छ।
कृषि विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र कृषि विज्ञहरूले रोग प्रतिरोधी, धेरै उत्पादन दिने र स्थानीय वातावरणअनुकूल जात विकास गर्नुपर्छ। किसानलाई समयमै प्राविधिक परामर्श उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
सहकारी संस्था र निजी क्षेत्रले किसानसँग उत्पादन सम्झौता गरी खरिदको सुनिश्चितता गर्न सक्छन्। साथै, प्रशोधन, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङमार्फत नेपाली खुर्सानीलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन सकिन्छ।
किसानहरूले परम्परागत खेतीबाट व्यावसायिक उत्पादनतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ। आधुनिक प्रविधि, मल व्यवस्थापन, रोग नियन्त्रण र बजारको जानकारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। समूहमा खेती गर्दा उत्पादन लागत घट्ने र बजार पहुँच बढ्ने भएकाले सामूहिक खेती प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्छ।
सञ्चारमाध्यम, विद्यालय र सामाजिक संस्थाहरूले पनि जनचेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। विद्यालयमा करेसाबारी कार्यक्रम, गाउँ–टोलमा खुर्सानी रोप्ने अभियान, सामाजिक सञ्जालमार्फत सफल किसानका अनुभव सार्वजनिक गर्ने र “आफ्नो खुर्सानी, आफ्नै उत्पादन” भन्ने अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
यदि नेपालका करिब ६० लाख परिवारमध्ये अधिकांशले आफ्नै आवश्यकताका लागि केही बिरुवा खुर्सानी लगाए र तीमध्ये केही प्रतिशत परिवार व्यावसायिक उत्पादनमा जोडिए भने अहिले विदेश जाने अर्बौँ रुपैयाँ देशभित्रै घुम्न सक्छ। यसले किसानको आम्दानी बढाउने, युवालाई रोजगारी दिने, आयात घटाउने र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनेछ।
खुर्सानी एउटा सानो बाली मात्र होइन, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फको एउटा ठूलो अवसर पनि हो। दुई अर्बभन्दा बढी रुपैयाँको वार्षिक आयात प्रतिस्थापन गर्न सकियो भने त्यो रकम नेपाली किसान, नेपाली बजार र नेपाली अर्थतन्त्रमै रहनेछ। यसका लागि सरकारको स्पष्ट नीति, स्थानीय तहको सक्रियता, कृषि अनुसन्धानको प्रभावकारी भूमिका, निजी क्षेत्रको लगानी र किसानको मेहनत एकसाथ अघि बढ्न आवश्यक छ।
अब समय आएको छ—विदेशी खुर्सानीमा निर्भर हुने होइन, नेपाली माटोमा उत्पादन भएको खुर्सानीलाई प्रत्येक भान्सासम्म पुर्याउने। जब प्रत्येक घरले आफ्नै करेसाबारीमा खुर्सानी फलाउँछ, प्रत्येक गाउँले व्यावसायिक उत्पादनलाई अपनाउँछ र सरकारले त्यसलाई योजनाबद्ध अभियानका रूपमा अघि बढाउँछ, तब नेपाल खुर्सानीमा मात्र होइन, अन्य धेरै कृषि उत्पादनमा पनि आत्मनिर्भर बन्ने मार्गमा दृढतापूर्वक अघि बढ्नेछ।
