दाङ । नेपाल कृषिप्रधान देश हो। आज पनि देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ। तर विडम्बना, कृषिमा आधारित अर्थतन्त्र भएको मुलुकले आफ्नो सबैभन्दा आधारभूत आवश्यकता—मल—का लागि वर्षेनी विदेशतर्फ हेर्नुपर्ने बाध्यता झेलिरहेको छ। किसानले समयमै मल नपाउँदा उत्पादन घट्ने, लागत बढ्ने र निराशा फैलिने समस्या हरेक वर्ष दोहोरिने गरेको छ। यस्तो अवस्थामा अब केवल रासायनिक मलको आयात बढाउने विषयमा मात्र केन्द्रित भएर पुग्दैन। नेपालले आफ्नै स्रोत र साधनको अधिकतम उपयोग गर्दै प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना गर्ने दिशामा ठोस कदम चाल्नुपर्छ।
प्राङ्गारिक मल केवल एउटा मल मात्र होइन, यो स्वस्थ माटो, स्वस्थ बाली, स्वस्थ वातावरण र स्वस्थ नागरिकको आधार हो। कृषि क्षेत्रलाई दिगो, आत्मनिर्भर र वातावरणमैत्री बनाउन प्राङ्गारिक मल उद्योगको स्थापना आजको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।
नेपालमा रासायनिक मलको माग वर्षेनी बढ्दै गएको छ। तर अधिकांश मल आयात गर्नुपर्ने भएकाले किसानले समयमा मल पाउने सुनिश्चितता हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य वृद्धि, ढुवानी समस्या, विदेशी मुद्रा खर्च, आपूर्ति अवरोध तथा राजनीतिक र भूराजनीतिक परिस्थितिले नेपाललाई बारम्बार प्रभावित बनाएको छ। यसको प्रत्यक्ष असर किसान र कृषि उत्पादनमा देखिएको छ। समयमा मल नपाउँदा धान, मकै, गहुँ, तरकारी र फलफूल उत्पादनमा उल्लेखनीय गिरावट आउने गरेको छ।
यसको विपरीत, नेपालसँग प्राङ्गारिक मल उत्पादनका लागि प्रशस्त सम्भावना छन्। गाउँघरमा उपलब्ध गोबर, पशुजन्य फोहोर, कुखुराको सुली, कृषि अवशेष, वनस्पतिजन्य पदार्थ, घरेलु जैविक फोहोर, उद्योगबाट निस्कने जैविक पदार्थ तथा नगरपालिकाको कुहिने फोहोरलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रशोधन गरेर गुणस्तरीय प्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्न सकिन्छ। आज फोहोरका रूपमा फालिएका वस्तुहरू नै भोलिको बहुमूल्य कृषि स्रोत बन्न सक्छन्।
प्राङ्गारिक मलले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्ने सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेल्छ। रासायनिक मलले तत्काल उत्पादन बढाए पनि अत्यधिक प्रयोगले माटोको जैविक गुण कमजोर बनाउने, लाभदायी सूक्ष्मजीव घटाउने तथा माटोको संरचना बिगार्ने समस्या देखिन्छ। प्राङ्गारिक मलले भने माटोमा जैविक पदार्थ वृद्धि गरी पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउँछ, माटोलाई खुकुलो बनाउँछ र सूक्ष्मजीवहरूको गतिविधि सक्रिय बनाउँछ। यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन्छ।
नेपालले दिगो कृषि प्रणाली विकास गर्न चाहन्छ भने प्राङ्गारिक मलको प्रयोगलाई राष्ट्रिय अभियानकै रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। अहिले विश्वभर जैविक कृषि र सुरक्षित खाद्यान्नप्रति आकर्षण बढिरहेको छ। नेपालले पनि आफ्ना उत्पादनलाई जैविक तथा गुणस्तरीय बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ। यसका लागि गुणस्तरीय प्राङ्गारिक मल उद्योगको विकास अत्यन्त आवश्यक छ।
प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना गर्नु भनेको केवल मल उत्पादन गर्नु मात्र होइन, यो फोहोर व्यवस्थापनको प्रभावकारी उपाय पनि हो। नगरपालिकामा दैनिक संकलन हुने ठूलो परिमाणको कुहिने फोहोरलाई उद्योगमार्फत प्रशोधन गर्न सकिए वातावरणीय प्रदूषण घट्छ, डम्पिङ साइटको समस्या कम हुन्छ र त्यही फोहोर किसानका लागि उपयोगी मलमा परिणत हुन्छ। यसले वातावरण संरक्षण र कृषि विकासलाई एउटै सूत्रमा जोड्छ।
नेपालमा बेरोजगारी ठूलो चुनौती बनेको छ। प्रत्येक वर्ष हजारौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्। यदि विभिन्न प्रदेश तथा स्थानीय तहमा प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना गरिए हजारौं प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना हुनेछ। फोहोर संकलन, प्रशोधन, उत्पादन, प्याकेजिङ, ढुवानी, बिक्री तथा प्राविधिक सेवामा नयाँ अवसर खुल्नेछन्। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउनेछ।
नेपालको पशुपालन क्षेत्र पनि यसबाट लाभान्वित हुनेछ। गोबर र पशुजन्य फोहोरको व्यावसायिक मूल्य बढेपछि किसानले पशुपालनलाई थप आयआर्जनको माध्यम बनाउन सक्नेछन्। यसले कृषि र पशुपालनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउनेछ।
प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना गर्दा वैज्ञानिक प्रविधि, गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशाला, आधुनिक प्रशोधन प्रणाली तथा प्रभावकारी वितरण संयन्त्र आवश्यक हुन्छ। बजारमा गुणस्तरहीन मल पुग्न नदिन सरकारले कडा मापदण्ड लागू गर्नुपर्छ। गुणस्तरीय उत्पादनले मात्र किसानको विश्वास जित्न सक्छ।
नेपालमा प्राङ्गारिक मल उत्पादनका लागि निजी क्षेत्र, सहकारी र सरकारी संस्थाबीच सहकार्य अपरिहार्य छ। सरकारले सहुलियत ऋण, कर छुट, अनुदान, प्रविधि हस्तान्तरण, अनुसन्धान तथा बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा कृषि विज्ञहरूले पनि नयाँ प्रविधि विकासमा भूमिका खेल्नुपर्छ।
स्थानीय सरकारले आफ्नो क्षेत्रको जैविक फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राङ्गारिक मल उद्योगसँग जोड्न सक्छ। प्रत्येक नगरपालिका तथा गाउँपालिकाले फोहोर व्यवस्थापन योजनासँगै मल उत्पादनको अवधारणा अघि बढाए स्थानीय स्तरमै ठूलो परिवर्तन सम्भव छ। यसबाट स्थानीय राजस्व वृद्धि हुने, वातावरण सफा हुने र किसानले सस्तो मल पाउने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
आज विश्व जलवायु परिवर्तनको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। अत्यधिक रासायनिक पदार्थको प्रयोगले वातावरणीय असर पनि बढेको छ। प्राङ्गारिक मलको प्रयोगले कार्बन सञ्चयन बढाउने, माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्ने तथा वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले यो केवल कृषि कार्यक्रम होइन, वातावरण संरक्षणको अभियान पनि हो।
नेपालले कृषि आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने लक्ष्य लिएको छ भने मलमा आत्मनिर्भर बन्ने योजना पनि सँगसँगै अघि बढ्नुपर्छ। पूर्ण रूपमा रासायनिक मल विस्थापन सम्भव नहुन सक्छ, तर प्राङ्गारिक मलको उत्पादन र प्रयोग व्यापक बनाइए रासायनिक मलमाथिको निर्भरता उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ। यसले विदेशी मुद्रा बचत गर्ने, आयात कम गर्ने तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनेछ।
प्राङ्गारिक मल उद्योगको विकाससँगै जैविक कृषि उत्पादन, खाद्य सुरक्षा, सुरक्षित भोजन, ग्रामीण विकास, रोजगारी सिर्जना, वातावरण संरक्षण र दिगो विकासका लक्ष्यहरू एकसाथ हासिल गर्न सकिन्छ। यही कारणले विकसित देशहरूले पनि जैविक कृषि र प्राङ्गारिक मल उत्पादनमा ठूलो लगानी गरिरहेका छन्।
अब नेपालले पनि दीर्घकालीन सोचका साथ राष्ट्रिय स्तरको प्राङ्गारिक मल नीति तयार गर्नुपर्छ। प्रत्येक प्रदेशमा आधुनिक उद्योग, प्रत्येक जिल्लामा संकलन केन्द्र, प्रत्येक स्थानीय तहमा जैविक फोहोर व्यवस्थापन कार्यक्रम तथा किसानलाई प्राविधिक तालिम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। अनुसन्धान, उत्पादन, गुणस्तर नियन्त्रण र बजार व्यवस्थापनलाई एउटै प्रणालीमा जोड्न सके नेपालले छोटो समयमै उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ।
समृद्ध नेपालको आधार बलियो कृषि हो, र बलियो कृषिको आधार स्वस्थ माटो हो। स्वस्थ माटोको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम प्राङ्गारिक मल हो। त्यसैले प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना कुनै विकल्प होइन, समयको माग हो। सरकारले स्पष्ट नीति, निजी क्षेत्रले लगानी, स्थानीय सरकारले कार्यान्वयन र किसानले सक्रिय सहभागिता जनाउने हो भने नेपालले केही वर्षमै प्राङ्गारिक मल उत्पादनमा उल्लेखनीय फड्को मार्न सक्छ।
अन्ततः, कृषि समृद्धि, खाद्य सुरक्षा, वातावरण संरक्षण, फोहोर व्यवस्थापन, रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा बचत र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणका लागि प्राङ्गारिक मल उद्योग स्थापना राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बन्नुपर्छ। आज गरिएको सही निर्णयले भोलिको कृषि, अर्थतन्त्र र भावी पुस्ताको भविष्य सुरक्षित गर्नेछ। अब बहस गर्ने समय सकिएको छ; कार्यान्वयनको युग सुरु गर्नुपर्छ। नेपाललाई कृषिमा आत्मनिर्भर, वातावरणमैत्री र समृद्ध राष्ट्र बनाउने अभियानमा प्राङ्गारिक मल उद्योगको स्थापना निर्णायक कदम सावित हुनेछ।
