नेपालका पहाडी तथा मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा प्राकृतिक रूपमा पाइने बेलौती (अम्बा) एक बहुउपयोगी तथा पोषणयुक्त फल हो। दाङको घोराही आसपासका पहाडी क्षेत्रहरूमा अहिले पनि स्थानीय किसानहरूले बेलौती राम्रोसँग उत्पादन गरिरहेका छन्। कतिपय किसानले गाउँमै उपभोग गर्ने, कतिपयले स्थानीय बजारमा बिक्री गर्ने गरेका छन्। तर यसको व्यावसायिक खेती, प्रशोधन तथा ब्रान्डिङमा अझै पर्याप्त ध्यान पुग्न सकेको छैन। यदि योजनाबद्ध रूपमा बेलौती खेतीलाई व्यवसायीकरण गर्न सकियो भने यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै स्थानीय रोजगारी सिर्जना, कृषि पर्यटन प्रवर्द्धन र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
बेलौती स्वादिष्ट मात्र होइन, स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि अत्यन्त लाभदायक फल हो। यसमा प्रशस्त मात्रामा भिटामिन ए, भिटामिन सी, फाइबर, पोटासियम तथा विभिन्न एन्टिअक्सिडेन्ट तत्व पाइन्छन्। यसको नियमित सेवनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने, पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्ने तथा शरीरलाई आवश्यक पोषण उपलब्ध गराउने विश्वास गरिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा प्राकृतिक तथा अर्गानिक खाद्यवस्तुप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढ्दै गएको अवस्थामा बेलौतीको व्यावसायिक सम्भावना झन् उजागर भएको छ।
व्यावसायिक रूपमा बेलौती खेती गर्नका लागि सबैभन्दा पहिले गुणस्तरीय बिरुवा, उपयुक्त भूमि, सिँचाइ सुविधा र आधुनिक व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। एक हेक्टर क्षेत्रफलमा करिब ४०० देखि ५०० बिरुवा रोप्न सकिन्छ। बिरुवा, मल, सिँचाइ, तारबार, श्रम तथा प्रारम्भिक व्यवस्थापन गरी एक हेक्टरमा करिब १५ लाखदेखि २५ लाख रुपैयाँसम्म लगानी आवश्यक पर्न सक्छ। आधुनिक प्रविधि, ड्रिप सिँचाइ, प्रशोधन गृह तथा चिस्यान भण्डारणको व्यवस्था थप गरिएमा लगानी अझै बढ्न सक्छ। यद्यपि एकपटक बगैँचा राम्रोसँग स्थापित भएपछि धेरै वर्षसम्म नियमित उत्पादन लिन सकिने भएकाले यो दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक कृषि व्यवसाय बन्न सक्छ।
बेलौती खेतीसँगै यसको प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न सकिए मूल्य अभिवृद्धि उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। ताजा फल बिक्रीबाट मात्र सीमित आम्दानी हुने भए पनि प्रशोधन गरिएका उत्पादनको बजार मूल्य धेरै हुन्छ। बेलौतीबाट जाम, जेली, जुस, स्क्वास, सिरप, क्यान्डी, अचार, सुकुटी (ड्राइ फ्रुट), पल्प, आइसक्रिम फ्लेभर, बेकरी सामग्री तथा स्वास्थ्यवर्द्धक पेय पदार्थ उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसका साथै बेलौतीको पाउडर, चिया तथा विभिन्न हर्बल उत्पादनको पनि राम्रो सम्भावना देखिएको छ।
यदि सानो स्तरको प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्ने हो भने भवन, मेसिन, प्याकेजिङ उपकरण, प्रशोधन ट्याङ्की, फ्रिज तथा आवश्यक पूर्वाधार गरी करिब ३० लाखदेखि ७० लाख रुपैयाँसम्म लगानी आवश्यक पर्न सक्छ। मध्यम स्तरको उद्योगका लागि १ करोडदेखि ३ करोड रुपैयाँसम्म लगानी लाग्न सक्छ भने ठूलो औद्योगिक उत्पादनका लागि अझ बढी पूँजी आवश्यक हुन्छ। उद्योग सञ्चालनपछि किसानबाट प्रत्यक्ष फल खरिद गर्न सकिने भएकाले स्थानीय उत्पादनले स्थायी बजार पाउँछ र किसानको आम्दानी पनि सुनिश्चित हुन्छ।
विश्वका धेरै देशहरूले बेलौतीलाई सफल व्यावसायिक बालीका रूपमा विकास गरेका छन्। भारत यसको प्रमुख उत्पादक राष्ट्रमध्ये एक हो। भारतका उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गुजरात तथा कर्नाटकमा ठूलो परिमाणमा बेलौती खेती गरिन्छ। त्यहाँ फल मात्र होइन, प्रशोधन उद्योग, निर्यात तथा अनुसन्धानमा समेत उल्लेखनीय प्रगति भएको छ। थाइल्यान्ड, भियतनाम, फिलिपिन्स, मेक्सिको, ब्राजिल, इन्डोनेसिया, दक्षिण अफ्रिका र केन्यामा पनि बेलौतीबाट विभिन्न खाद्य तथा पेय पदार्थ उत्पादन गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म निर्यात गर्ने गरिएको छ। यी देशहरूले किसान, उद्योग र सरकारबीचको सहकार्यबाट सम्पूर्ण मूल्य शृंखला विकास गरेका छन्, जसबाट किसानले उचित मूल्य पाउने र उद्योगले गुणस्तरीय कच्चा पदार्थ प्राप्त गर्ने वातावरण बनेको छ।
नेपालमा पनि यस्ता सफल अभ्यास अपनाउन सकिन्छ। घोराही, सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान, अर्घाखाँची, पाल्पा, गुल्मी, सिन्धुली, गोरखा लगायतका मध्यपहाडी जिल्लाहरू बेलौती खेतीका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। यी क्षेत्रमा कृषक समूह वा सहकारीमार्फत सामूहिक खेती विस्तार गरी उत्पादनलाई उद्योगसँग जोड्न सकिन्छ।
सरकारले बेलौती खेतीलाई प्राथमिकतामा राखेर विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन तथा वितरण, कृषि बीमा, सहुलियत ऋण, सिँचाइ सुविधा, प्राविधिक तालिम, प्रशोधन उद्योग स्थापना अनुदान, चिस्यान भण्डारण, कृषि सडक तथा बजार पूर्वाधार निर्माणमा लगानी बढाउनुपर्छ। साथै बेलौतीलाई उच्च मूल्यका फलफूल बालीको सूचीमा समावेश गरी राष्ट्रिय फलफूल विकास कार्यक्रममा विशेष स्थान दिन आवश्यक छ। कृषि अनुसन्धान संस्थाहरूले स्थानीय हावापानीअनुसार उच्च उत्पादन दिने जात विकास तथा रोग व्यवस्थापनमा अनुसन्धानलाई तीव्रता दिनुपर्छ।
स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारले सहकार्य गरी किसानलाई उत्पादनदेखि बजारीकरणसम्म सम्पूर्ण सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। कृषि प्राविधिकहरूलाई गाउँसम्म परिचालन गरी आधुनिक बगैँचा व्यवस्थापन, छाँटाइ, मल व्यवस्थापन, रोग तथा कीरा नियन्त्रण सम्बन्धी नियमित तालिम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसका साथै युवालाई कृषि उद्यमशीलतामा आकर्षित गर्न स्टार्टअप अनुदान तथा सहुलियतपूर्ण वित्तीय सुविधा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।
किसानहरूले पनि परम्परागत सोचभन्दा माथि उठेर व्यावसायिक उत्पादन प्रणाली अपनाउनुपर्ने समय आएको छ। एउटै किसानले सानो परिमाणमा उत्पादन गर्दा बजार व्यवस्थापन कठिन हुन सक्छ। त्यसैले कृषक समूह, सहकारी वा उत्पादक कम्पनीमार्फत सामूहिक खेती तथा सामूहिक बिक्री प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। गुणस्तरीय उत्पादन, समयमै टिपाइ, उचित ग्रेडिङ, प्याकेजिङ र भण्डारणमा ध्यान दिएमा उत्पादनको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ।
बजारीकरण बेलौती उद्योगको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। उत्पादन राम्रो भए पनि बजार नभए किसानले उचित मूल्य पाउन सक्दैनन्। त्यसैले स्थानीय बजारसँगै काठमाडौं, पोखरा, बुटवल, नेपालगञ्ज लगायतका ठूला सहरमा नियमित आपूर्ति प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। सुपरमार्केट, होटल, रेस्टुरेन्ट, विद्यालय, अस्पताल तथा खाद्य उद्योगसँग प्रत्यक्ष सम्झौता गरेर बिक्री गर्न सकिन्छ। डिजिटल बजार, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन प्लेटफर्म तथा ई–कमर्समार्फत पनि बेलौतीका प्रशोधित उत्पादन देशभरि बिक्री गर्न सकिन्छ।
यसका अतिरिक्त बेलौती महोत्सव, कृषि प्रदर्शनी, फलफूल उत्सव तथा कृषि पर्यटनसँग जोडिएका कार्यक्रम सञ्चालन गरेर यसको प्रचारप्रसार गर्न सकिन्छ। घोराहीको पहाडी क्षेत्रमा बेलौती बगैँचा अवलोकन, फल टिप्ने अनुभव, स्थानीय परिकार तथा होमस्टे सेवासहितको कृषि पर्यटन विकास गर्न सकिए यसले थप रोजगारी सिर्जना गर्नेछ। स्थानीय ब्रान्ड निर्माण गरी “घोराही बेलौती” वा “दाङ बेलौती” जस्ता भौगोलिक पहिचानयुक्त ब्रान्ड विकास गर्न सकिए राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा छुट्टै पहिचान स्थापित गर्न सकिन्छ।
बेलौती खेतीले जलवायु अनुकूल कृषि प्रणालीलाई पनि सहयोग पुर्याउँछ। पहाडी भेगका खाली जमिनको सदुपयोग, भूक्षय नियन्त्रण, हरियाली संरक्षण तथा जैविक विविधता प्रवर्द्धनमा यसको योगदान रहन्छ। त्यसैले यसलाई केवल फलफूल उत्पादनको दृष्टिले मात्र नभई वातावरण संरक्षण र दिगो विकाससँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, घोराहीको पहाडी क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा उत्पादन हुँदै आएको बेलौती भविष्यमा उच्च आम्दानी दिने नगदे बाली बन्ने प्रबल सम्भावना बोकेको छ। किसान, उद्योग, स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार तथा निजी क्षेत्रबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सके बेलौती खेतीले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नयाँ परिवर्तन ल्याउन सक्छ। उत्पादन, प्रशोधन, ब्रान्डिङ, बजारीकरण र निर्यातलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सके नेपालले पनि बेलौतीबाट करोडौँ रुपैयाँको कृषि व्यवसाय विकास गर्न सक्नेछ। अब आवश्यकता सम्भावनाको पहिचान मात्र होइन, त्यसलाई योजनाबद्ध रूपमा कार्यान्वयन गर्ने दृढ इच्छाशक्ति र प्रभावकारी नीतिको हो। यही दिशामा अघि बढ्न सके बेलौती ग्रामीण समृद्धि, कृषि उद्यमशीलता र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको नयाँ आधार बन्न सक्छ।
