नेपालको आर्थिक समृद्धिका लागि शिक्षालाई उत्पादन र सीपसँग जोडौँ
**सम्पादकीय**
नेपालको आर्थिक अवस्था अझै पनि अपेक्षाकृत कमजोर छ। प्राकृतिक स्रोतसाधन, जलस्रोत, उर्वर भूमि, वनजङ्गल र श्रमशक्तिको पर्याप्त सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालले आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न ठूलो मात्रामा विदेशी उत्पादनमा निर्भर रहनुपरेको छ। खाद्यान्नदेखि तरकारी, फलफूल, लत्ताकपडा, दैनिक उपभोग्य वस्तु र सामान्य कृषिजन्य उत्पादनसमेत विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था विद्यमान छ। अर्कोतर्फ, मुलुकभित्र शैक्षिक बेरोजगारी बढ्दै गएको छ। पढेलेखेका युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्। यो अवस्थाले नेपालको शिक्षा प्रणाली र आर्थिक नीतिबीच गम्भीर सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
नेपालको आर्थिक समृद्धिका लागि अब परम्परागत शिक्षण प्रणालीमा मात्रै निर्भर भएर हुँदैन। विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई उत्पादन, सीप, उद्यमशीलता र व्यावहारिक ज्ञानसँग जोड्नुपर्छ। शिक्षा प्राप्त गरेपछि जागिर खोज्ने मात्र होइन, आफैँ रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने जनशक्ति उत्पादन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
विशेषगरी निजी र सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि उनीहरूको शैक्षिक अवस्था, रुचि र क्षमताअनुसार फरक प्रकृतिका सिर्जनशील कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। निजी विद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाई अध्ययन केन्द्रित अतिरिक्त सिर्जनात्मक गतिविधि, अनुसन्धान, प्रविधि, विज्ञान, आविष्कार, सूचना प्रविधि र नवप्रवर्तनसँग जोड्नुपर्छ। उनीहरूलाई किताबी ज्ञानसँगै नयाँ विचारको विकास, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र प्रतिस्पर्धात्मक दक्षता अभिवृद्धि गर्ने वातावरण दिनुपर्छ।
त्यस्तै, सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाई कक्षा आठदेखि नै सीप तथा उत्पादनमा आधारित शिक्षासँग जोड्ने विशेष योजना ल्याउनुपर्छ। यसको अर्थ उनीहरूलाई नियमित शिक्षाबाट अलग गर्नु होइन, बरु औपचारिक शिक्षासँगै व्यावहारिक सीप सिकाउने अवसर प्रदान गर्नु हो। कृषि, पशुपालन, मौरीपालन, फलफूल खेती, तरकारी उत्पादन, सिलाइकटाइ, इलेक्ट्रिकल, प्लम्बिङ, कम्प्युटर, मोबाइल मर्मत, हस्तकला, खाद्य प्रशोधन तथा स्थानीय सम्भावनामा आधारित उद्यमशीलता सिकाउन सकिन्छ।
यसका लागि विद्यालयमा सीप प्रयोगशाला, कृषि अभ्यास क्षेत्र र साना उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीले पढ्दै गर्दा उत्पादन गर्ने, उत्पादनको बजारीकरण बुझ्ने र सानो व्यवसाय कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने ज्ञान हासिल गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। यसरी विद्यालयलाई केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने संस्थाका रूपमा होइन, भविष्यको दक्ष जनशक्ति र उद्यमी उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
नेपालमा एसईई परीक्षाको नतिजाले पनि शिक्षा प्रणालीमा सुधार आवश्यक रहेको संकेत गर्छ। हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा विद्यार्थीले अपेक्षित नतिजा हासिल गर्न नसक्ने अवस्था देखिन्छ। विशेषगरी सामुदायिक विद्यालयमा सिकाइ उपलब्धि सुधार गर्नुपर्ने चुनौती छ। तर परीक्षामा असफल हुनु भनेको विद्यार्थी जीवनमा असफल हुनु होइन। सबै विद्यार्थीको क्षमता एउटै हुँदैन। कोही शैक्षिक अध्ययनमा अब्बल हुन्छन् भने कोही प्राविधिक काम, सिर्जनशीलता, कृषि, व्यापार र व्यावहारिक सीपमा उत्कृष्ट हुन सक्छन्। त्यसैले विद्यार्थीको क्षमतालाई एउटै परीक्षाको परिणामबाट मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्तिमा परिवर्तन आवश्यक छ।
सरकारले विद्यालय तहबाटै सीपमूलक शिक्षालाई प्राथमिकता दिने नीति बनाउनुपर्छ। कक्षा आठदेखि बाह्रसम्म विद्यार्थीले आफ्नो रुचिअनुसार कम्तीमा एउटा व्यावहारिक सीप सिक्न पाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। यसका लागि स्थानीय तह, विद्यालय, निजी क्षेत्र, प्राविधिक शिक्षालय र उद्योग व्यवसायबीच सहकार्य हुनुपर्छ। विद्यार्थीलाई तालिमसँगै इन्टर्नसिप र उत्पादन बिक्री गर्ने अवसरसमेत दिन सकिन्छ।
यसबाट दुईवटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल हुन सक्छन्। पहिलो, विद्यार्थीले औपचारिक शिक्षा पूरा गर्दा कम्तीमा एउटा रोजगारीमूलक सीप हासिल गर्नेछन्। दोस्रो, मुलुकले उत्पादनमुखी जनशक्ति प्राप्त गर्नेछ। कृषि उत्पादन बढ्नेछ, आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग पुग्नेछ र स्थानीय स्तरमै रोजगारीका अवसर सिर्जना हुनेछन्।
नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका लागि शिक्षालाई उत्पादनसँग जोड्नु अपरिहार्य छ। विद्यालयबाट निस्कने प्रत्येक विद्यार्थी भविष्यमा सरकारी जागिर खोज्ने अवस्थामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। उनीहरू आफैँ उद्यमी बन्न सक्ने, अरूलाई रोजगारी दिन सक्ने र देशको अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउन सक्ने हुनुपर्छ।
अब सरकारले शिक्षा नीतिमा समयानुकूल परिवर्तन गर्दै निजी विद्यालयका विद्यार्थीलाई नवप्रवर्तन र सिर्जनशील अध्ययनमा तथा सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीलाई सीप र उत्पादनमा विशेष प्राथमिकतासहित जोड्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ। तर दुवै धारका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय आधारभूत शिक्षा र सीप सिक्ने समान अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने कुनै पनि विद्यार्थीको भविष्य केवल परीक्षाको प्रमाणपत्रमा सीमित हुनुहुँदैन। उसको हातमा सीप, दिमागमा सिर्जनशील सोच र मनमा केही उत्पादन गर्ने आत्मविश्वास हुनुपर्छ। शिक्षा बेरोजगार उत्पादन गर्ने माध्यम होइन, आत्मनिर्भर नागरिक निर्माण गर्ने आधार बन्नुपर्छ। जब विद्यालयबाटै उत्पादन र उद्यमशीलताको संस्कार सुरु हुन्छ, तब मात्रै नेपाल विदेशी वस्तुमा निर्भर रहने अवस्थाबाट मुक्त हुँदै आत्मनिर्भर र समृद्ध राष्ट्र बन्ने दिशामा अघि बढ्न सक्छ।
