दाङ । एक समय थियो, जब माध्यमिक शिक्षा (एसईई) पूरा गरेपछि विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न जिल्ला सदरमुकाम, ठूला सहर वा राजधानी काठमाडौं पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो। ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीका लागि प्लस टु अध्ययन गर्नु आफैंमा ठूलो चुनौती थियो। आर्थिक अभाव, बसोबासको समस्या, यातायातको असुविधा र पारिवारिक जिम्मेवारीका कारण धेरै विद्यार्थीले आफ्नो पढाइ नै बीचमै छोड्नुपर्थ्यो। तर समयसँगै नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। आज गाउँ–गाउँमा माध्यमिक विद्यालयहरूमा प्लस टु सञ्चालन भइरहेका छन्। विज्ञान, व्यवस्थापन, शिक्षा, मानविकी, कृषि, कम्प्युटर, होटल व्यवस्थापन लगायतका विभिन्न विषयहरू आफ्नै गाउँ वा नजिकको क्षेत्रमा अध्ययन गर्न सकिने अवस्था बनेको छ।
यस परिवर्तनले नेपाली शिक्षा प्रणालीलाई थप समावेशी र पहुँचयोग्य बनाएको छ। अब उच्च शिक्षा हासिल गर्न अनिवार्य रूपमा बाहिरी जिल्ला वा विदेश नै जानुपर्छ भन्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। गुणस्तरीय शिक्षा, मेहनत र लक्ष्यप्रतिको समर्पण जहाँ भए पनि सफलताको ढोका खोल्न सक्छ।
गाउँमै प्लस टु सञ्चालन हुनुले ग्रामीण विद्यार्थीको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई टाढा पठाउनुपर्ने बाध्यता हटेको छ। विद्यार्थीहरू आफ्नै परिवारको साथमा बसेर अध्ययन गर्न पाउँदा मानसिक रूपमा पनि सुरक्षित र आत्मविश्वासी हुन्छन्। यसले अध्ययनमा निरन्तरता र राम्रो नतिजा ल्याउन मद्दत पुर्याएको छ।
बाहिरी जिल्लामा पढ्न जाँदा विद्यार्थी र अभिभावक दुवैले ठूलो आर्थिक भार बेहोर्नुपर्छ। कोठा भाडा, खाना, यातायात, अतिरिक्त शुल्क र दैनिक खर्चले धेरै परिवारलाई आर्थिक रूपमा दबाबमा पार्छ। कतिपय अभिभावकले ऋण लिएर छोराछोरी पढाउनुपर्ने अवस्था पनि आउँछ। यदि आफ्नै गाउँ वा जिल्लामा उपलब्ध विषय अध्ययन गर्न सकिन्छ भने यो सम्पूर्ण खर्च बचत हुन्छ। बचत भएको रकम विद्यार्थीको सीप विकास, पुस्तक, प्रविधि तथा अन्य शैक्षिक सामग्रीमा लगानी गर्न सकिन्छ।
नेपालमा पछिल्लो समय विदेश पढ्न जाने विद्यार्थीहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। कतिपय विद्यार्थी राम्रो अवसरको खोजीमा जान्छन् भने कतिपय केवल अरूको प्रभावमा विदेश जाने निर्णय गर्छन्। तर नेपालमै पढ्न सकिने विषयका लागि विदेश जानु सबैका लागि आवश्यक विकल्प होइन। विदेशमा अध्ययन गर्दा ठूलो आर्थिक लगानी, नयाँ वातावरणमा समायोजन, सांस्कृतिक भिन्नता र पारिवारिक दूरीका चुनौतीहरू पनि हुन्छन्। स्वदेशमै बसेर गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न सकिने अवस्था हुँदा आफ्नै देशमा अध्ययन गर्नु धेरै दृष्टिले लाभदायक हुन्छ।
आज नेपालका धेरै विद्यालय र कलेजहरूले आधुनिक प्रयोगशाला, कम्प्युटर ल्याब, पुस्तकालय, डिजिटल शिक्षण प्रणाली, अनुभवी शिक्षक र अतिरिक्त क्रियाकलापको व्यवस्था गरेका छन्। सूचना प्रविधिको विकाससँगै विश्वस्तरीय अध्ययन सामग्री इन्टरनेटमार्फत सजिलै उपलब्ध छ। त्यसैले सफल हुन विदेश नै जानुपर्छ भन्ने धारणा अब सान्दर्भिक छैन। विद्यार्थीको सफलता उसको मेहनत, अनुशासन र निरन्तर सिकाइमा निर्भर हुन्छ।
स्वदेशमै अध्ययन गर्दा विद्यार्थीले आफ्नो भाषा, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक मूल्यसँग जोडिने अवसर पाउँछन्। उनीहरूले आफ्नो समुदायका समस्या बुझ्न, स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग गर्न र समाजको विकासमा योगदान दिन सक्छन्। शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, समाज परिवर्तन गर्ने शक्ति पनि हो। आफ्नै ठाउँमा बसेर अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले स्थानीय विकासका लागि जिम्मेवार नागरिक बन्ने सम्भावना अझ बढी हुन्छ।
नेपालमा अहिले कृषि, वन, पर्यटन, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यवस्थापन, विज्ञान, इन्जिनियरिङको आधारभूत तयारी, उद्यमशीलता लगायतका क्षेत्रमा अध्ययनका पर्याप्त अवसर विस्तार हुँदै गएका छन्। प्लस टु तहमै विद्यार्थीले आफ्नो रुचि र भविष्यको लक्ष्यअनुसार विषय छनोट गर्न सक्छन्। यसले उनीहरूलाई उच्च शिक्षा र रोजगारीका लागि बलियो आधार तयार गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
अभिभावकको भूमिकासमेत यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ। कतिपय अभिभावकले राम्रो शिक्षा भनेकै ठूला सहर वा विदेशमा मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने सोच राख्छन्। तर आज धेरै उत्कृष्ट नतिजा दिने विद्यालयहरू जिल्ला र स्थानीय तहमा पनि सञ्चालन भइरहेका छन्। त्यसैले विद्यालय छनोट गर्दा स्थानभन्दा पनि शिक्षाको गुणस्तर, शिक्षकको क्षमता, व्यवस्थापन र विद्यार्थीको मेहनतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
सरकार र स्थानीय तहले पनि गाउँ–गाउँका प्लस टु विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधारमा निरन्तर लगानी गर्नुपर्छ। दक्ष शिक्षकको व्यवस्था, आधुनिक प्रयोगशाला, सूचना प्रविधि, पुस्तकालय, खेलकुद, परामर्श सेवा तथा सीपमूलक शिक्षालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। जब स्थानीय विद्यालयहरू अझ प्रभावकारी बन्छन्, विद्यार्थीको पलायन स्वतः घट्दै जान्छ।
विद्यार्थीहरूले पनि आफ्नो भविष्य केवल स्थानले निर्धारण गर्छ भन्ने भ्रमबाट बाहिर आउनुपर्छ। विश्वका धेरै सफल व्यक्तिहरूले सामान्य विद्यालयबाट अध्ययन गरेर पनि असाधारण सफलता हासिल गरेका छन्। मेहनत, लगन, अनुशासन, समयको सदुपयोग र सकारात्मक सोच नै सफलताको वास्तविक आधार हुन्।
आजको डिजिटल युगमा संसारको ज्ञान विद्यार्थीको हातहातमा पुगेको छ। अनलाइन कक्षा, डिजिटल पुस्तक, अनुसन्धान सामग्री र अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक स्रोतहरू घरमै बसेर अध्ययन गर्न सकिन्छ। यसले गाउँ र सहरबीचको शैक्षिक दूरीलाई धेरै हदसम्म घटाएको छ। त्यसैले अवसरको खोजीभन्दा अवसरको सदुपयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नु आवश्यक छ।
स्वदेशमै अध्ययन गर्नु राष्ट्रिय विकाससँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। जब सक्षम, प्रतिभाशाली र ऊर्जाशील युवा आफ्नै देशमा अध्ययन गर्छन्, उनीहरूले नेपालको शिक्षा, अर्थतन्त्र, अनुसन्धान, उद्यमशीलता र सामाजिक विकासमा योगदान दिन सक्छन्। यसले मस्तिष्क पलायन कम गर्न र आत्मनिर्भर राष्ट्र निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
निस्सन्देह, केही विशेष विषय वा अनुसन्धानका लागि विदेश अध्ययन आवश्यक हुन सक्छ। तर नेपालमै सहज रूपमा अध्ययन गर्न सकिने प्लस टु तहका विषयका लागि अनावश्यक रूपमा बाहिरी जिल्ला वा विदेश धाउनुपर्ने मानसिकता परिवर्तन हुनुपर्छ। आफ्नै गाउँ, आफ्नै विद्यालय र आफ्नै देशमा बसेर पनि उत्कृष्ट शिक्षा प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
अन्ततः, गाउँ–गाउँमा प्लस टु शिक्षा विस्तार हुनु नेपालको शिक्षा क्षेत्रको ठूलो उपलब्धि हो। यस अवसरलाई सही रूपमा उपयोग गर्दै विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय, स्थानीय सरकार र राज्य सबैले गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। स्वदेशमै अध्ययन गरेर सक्षम, सिर्जनशील, नैतिक र जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्नु नै समृद्ध नेपालको आधार हो। शिक्षा जहाँ भए पनि गुणस्तरीय हुनुपर्छ, विद्यार्थी जहाँ बसे पनि सपनाहरू ठूलो हुनुपर्छ, र सफलता प्राप्त गर्न विदेश होइन, दृढ इच्छाशक्ति, मेहनत र सही मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ।
