दाङ । कुनै पनि शहर केवल सडक, भवन र पुलले मात्र समृद्ध बन्दैन। समृद्ध शहर निर्माणका लागि स्पष्ट दीर्घकालीन सोच, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, प्रभावकारी पूर्वाधार, गुणस्तरीय शिक्षा–स्वास्थ्य, रोजगारीका अवसर, वातावरणीय संरक्षण, पारदर्शी शासन र नागरिकको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ। यही सोचलाई केन्द्रमा राखेर अगाडि बढिरहेको ‘घोराही बनाऔँ अभियान’ ले समृद्धि, विकास र सुशासनलाई साझा अभियानका रूपमा स्थापित गर्न खोजेको देखिन्छ। घोराही उपमहानगरपालिका १९ वडामा विभाजित शहर भएकाले यसको विकास योजना पनि वडा–वडा र समुदाय–समुदायको आवश्यकता जोडेर अघि बढाउनुपर्छ। नगरको एकीकृत विकास योजना तयार गर्ने उद्देश्यसमेत विगतदेखि राखिएको छ।
‘घोराही बनाऔँ’ भन्ने अवधारणा केवल नारामा सीमित हुनु हुँदैन। यसले कृषि, उद्योग, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकुद, रोजगारी, उद्यमशीलता र सुशासनलाई एउटै विकास दृष्टिकोणमा जोड्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादन बढाउने, युवालाई स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्ने, किसानलाई बजारसँग जोड्ने, साना तथा मझौला उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने र शहरलाई व्यवस्थित तथा वातावरणमैत्री बनाउने योजना आवश्यक छ।
विश्वका विभिन्न शहरका अनुभवले पनि नागरिक सहभागितामा आधारित विकास प्रभावकारी हुन सक्ने देखाएका छन्। ब्राजिलको पोर्टो एलेग्रे यसको उल्लेखनीय उदाहरण हो। त्यहाँ सन् १९८९ देखि ‘Participatory Budgeting’ अर्थात् सहभागितामूलक बजेट प्रणाली सुरु भयो, जसमा नागरिकले नगरका स्रोत कुन क्षेत्रमा प्राथमिकताका साथ खर्च गर्ने भन्ने प्रक्रियामा प्रत्यक्ष भूमिका खेल्छन्। यो अभ्यास विश्वका धेरै ठाउँमा फैलिएको छ। पोर्टो एलेग्रेको नगर प्रशासनले अहिले पनि यसलाई नागरिक सहभागिताको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा सञ्चालन गर्दै आएको छ।
यसबाट घोराहीले ठूलो पाठ सिक्न सक्छ—नगरको बजेट बनाउँदा नागरिकलाई केवल सुझाव दिने तहमा होइन, प्राथमिकता निर्धारण र कार्यान्वयनको अनुगमनसम्म जोड्न सकिन्छ। प्रत्येक वडामा नागरिक सभा, विषयगत छलफल र सार्वजनिक प्राथमिकता निर्धारणको व्यवस्थित प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यसले बजेटलाई वास्तविक आवश्यकतासँग जोड्नुका साथै जनताको स्वामित्वसमेत बढाउँछ।
कोलम्बियाको मेडेलिन पनि अर्को महत्वपूर्ण उदाहरण हो। त्यहाँ स्थानीय विकास योजना र सहभागितामूलक बजेटमार्फत नागरिकलाई आफ्नो समुदायको विकास प्राथमिकता निर्धारणमा सहभागी गराइन्छ। नगरको आधिकारिक प्रणालीअनुसार नागरिकले योजना बनाउने, प्राथमिकता तय गर्ने, कार्यान्वयनमा सहभागी हुने र अनुगमन गर्ने प्रक्रियामा भूमिका खेल्छन्।
मेडेलिनको अनुभव घोराहीका लागि अझ उपयोगी हुन सक्छ। घोराहीका १९ वडालाई विकासका अलग–अलग केन्द्रका रूपमा पहिचान गरेर प्रत्येक वडाको सम्भावना र समस्याको नक्साङ्कन गर्न सकिन्छ। कुनै वडा कृषि उत्पादनका लागि, कुनै पर्यटनका लागि, कुनै शिक्षा तथा खेलकुदका लागि र कुनै व्यापार तथा उद्योगका लागि विशेष सम्भावनायुक्त हुन सक्छ। त्यसअनुसार लगानीको प्राथमिकता निर्धारण गरिएमा विकास बढी परिणाममुखी बन्न सक्छ।
अर्कोतर्फ, रुवाण्डाको किगाली शहरले शहरी योजना, सुशासन र समुदायको सहभागितालाई जोड दिएको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। किगालीको दीर्घकालीन मास्टर प्लानमा सहभागी र तलदेखि माथितर्फ जाने योजना प्रक्रियालाई जोड दिइएको छ। अध्ययनहरूले पनि समुदाय, सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य हुँदा स्थानीय पूर्वाधार विकास र संरक्षणमा नागरिकको स्वामित्व बढ्न सक्ने देखाएका छन्।
घोराहीले पनि यस्तै सहकार्यको संस्कार विकास गर्न सक्छ। नगर सरकार, निजी क्षेत्र, सहकारी, किसान, श्रमिक, युवा, महिला, नागरिक समाज, सञ्चार क्षेत्र र प्रवासी नेपालीबीच सहकार्यको संरचना बनाउन सकिन्छ। विकास सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन भन्ने भावना स्थापित गर्न सकेमा शहर निर्माण अभियान अझ बलियो बन्न सक्छ।
घोराहीको विकासमा सुशासन अर्को आधारभूत विषय हो। पारदर्शी बजेट, सार्वजनिक सुनुवाइ, सामाजिक परीक्षण, डिजिटल सेवा, समयमै योजना सम्पन्न गर्ने प्रणाली र नागरिक गुनासोको प्रभावकारी सम्बोधन आवश्यक हुन्छ। घोराही उपमहानगरपालिकाको आधिकारिक वेबसाइटमै सार्वजनिक सुनुवाइ, सार्वजनिक लेखापरीक्षण, बजेट तथा कार्यक्रम र कार्यपालिका निर्णयजस्ता सामग्री उपलब्ध गराउने व्यवस्था देखिन्छ। अब यस्ता व्यवस्थालाई अझ प्रभावकारी, नियमित र नागरिकमैत्री बनाउनु आवश्यक छ।
‘घोराही बनाऔँ अभियान’ले यही आधारमा ‘हाम्रो शहर, हाम्रो जिम्मेवारी’ भन्ने भावना जगाउन सक्छ। शहर सफा राख्ने नागरिकदेखि रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्यमी, उत्पादन गर्ने किसानदेखि सीप सिक्ने युवा, विद्यालयदेखि उद्योग र स्थानीय सरकारदेखि निजी क्षेत्रसम्म सबैलाई विकासको साझेदार बनाउनुपर्छ।
अन्ततः घोराहीको समृद्धि कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा सरकारको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। देशविदेशका सफल अभ्यासबाट सिक्दै घोराहीको आफ्नै भूगोल, अर्थतन्त्र, संस्कृति र सामाजिक आवश्यकताअनुसार विकासको मौलिक मोडेल निर्माण गर्नुपर्छ। समृद्धि उत्पादनबाट, विकास योजनाबाट र सुशासन पारदर्शिताबाट सुरु हुन्छ। नागरिकको सहभागिता, इमानदार नेतृत्व र परिणाममुखी योजनालाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्न सके ‘घोराही बनाऔँ’ केवल एउटा अभियान नभई समृद्ध, विकसित र सुशासित घोराही निर्माणको दीर्घकालीन जनअभियान बन्न सक्छ।
