दाङ । नेपाल कृषि प्रधान देशका रूपमा परिचित छ। देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि पेशामा निर्भर छ। कृषि क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। तर विडम्बना के छ भने कृषि प्रधान देश हुँदाहुँदै पनि नेपाल खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, दाल, तेलहन, दुग्धजन्य पदार्थ तथा अन्य कृषि उत्पादनका धेरै क्षेत्रमा आयातमा निर्भर छ। हरेक वर्ष अरबौं रुपैयाँ बराबरका कृषि उपज विदेशबाट आयात भइरहेका छन्। यसले व्यापार घाटा बढाउनुका साथै देशको आर्थिक आत्मनिर्भरतालाई समेत कमजोर बनाएको छ। त्यसैले नेपाललाई कृषिमा आत्मनिर्भर बनाउने विषय आजको आवश्यकता मात्र नभई राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बनेको छ।
कृषिमा आत्मनिर्भरता भन्नाले देशभित्र आवश्यक पर्ने खाद्यान्न तथा कृषि उत्पादन स्वदेशमै उत्पादन गरी आपूर्ति गर्न सक्ने अवस्था हो। आत्मनिर्भरता हासिल भएपछि आयातमा निर्भरता घट्छ, रोजगारीका अवसर बढ्छन्, ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो बन्छ र राष्ट्रिय आयमा वृद्धि हुन्छ। नेपालमा प्राकृतिक स्रोत, उर्वर भूमि, जलस्रोत र विविध हावापानीको पर्याप्त सम्भावना हुँदाहुँदै पनि अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन नसक्नु चिन्ताको विषय हो।
विश्वका धेरै देशहरूले सीमित भूगोल र चुनौतीपूर्ण प्राकृतिक अवस्थाका बीच पनि कृषिमा उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरेका छन्। उदाहरणका लागि, Israel क्षेत्रफलका हिसाबले नेपालभन्दा निकै सानो देश हो। त्यहाँको ठूलो भूभाग मरुभूमिले ढाकिएको छ र पानीको स्रोत पनि सीमित छ। तर वैज्ञानिक कृषि, ड्रिप सिँचाइ, जल व्यवस्थापन र अनुसन्धानमा गरिएको लगानीका कारण इजरायलले कृषि क्षेत्रमा विश्वलाई नै नयाँ मार्ग देखाएको छ। आज इजरायलले मरुभूमिमा समेत उच्च उत्पादन गर्दै कृषिलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेको छ।
त्यस्तै Netherlands क्षेत्रफलमा नेपालभन्दा धेरै सानो भए पनि कृषि निर्यातका हिसाबले विश्वका अग्रणी राष्ट्रमध्ये पर्दछ। सीमित जमिनलाई अधिकतम उपयोग गर्दै ग्रीनहाउस खेती, उन्नत बीउ, कृषि प्रविधि र अनुसन्धानको प्रयोगबाट नेदरल्यान्ड्सले असाधारण सफलता हासिल गरेको छ। कृषि क्षेत्रमा विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र किसानबीचको सहकार्यले उत्पादन तथा उत्पादकत्व दुवै बढाएको छ।
Belgium, Denmark तथा Slovenia जस्ता साना देशहरूले पनि आधुनिक कृषि प्रणाली अपनाएर खाद्य सुरक्षामा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेका छन्। यी देशहरूको सफलताले स्पष्ट देखाउँछ कि कृषिमा सफलता प्राप्त गर्न भूगोल ठूलो हुनुपर्छ भन्ने आवश्यक छैन; सही नीति, वैज्ञानिक सोच, प्रविधि र प्रभावकारी व्यवस्थापन नै मुख्य आधार हुन्।
नेपालमा कृषिको विकासका लागि सबैभन्दा पहिले कृषि आधुनिकीकरण आवश्यक छ। अझै पनि धेरै किसान परम्परागत खेती प्रणालीमा निर्भर छन्। परम्परागत औजार र पुराना उत्पादन विधिका कारण उत्पादन लागत बढ्ने र उत्पादकत्व कम हुने समस्या छ। कृषि यान्त्रीकरणलाई प्रोत्साहन गर्दै ट्र्याक्टर, हार्भेस्टर, रोपाइँ मेसिन तथा अन्य आधुनिक उपकरणको प्रयोग बढाउनुपर्छ। यसले उत्पादन लागत घटाउनुका साथै समय र श्रमको बचत पनि गर्छ।
दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष सिँचाइको विकास हो। नेपालमा अझै पनि ठूलो क्षेत्रफलको खेती वर्षाको पानीमा निर्भर छ। मनसुन राम्रो भए उत्पादन बढ्ने र कमजोर भए उत्पादन घट्ने अवस्था रहेको छ। कृषिमा स्थायित्व ल्याउन वर्षभरि सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउन आवश्यक छ। ठूला सिँचाइ आयोजना मात्र होइन, साना तथा सामुदायिक सिँचाइ प्रणालीको विस्तारमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। जलाशय निर्माण, वर्षा पानी संकलन तथा भूमिगत पानीको सदुपयोग गरी सिँचाइको दायरा बढाउन सकिन्छ।
तेस्रो, कृषि अनुसन्धान र प्रविधि विकासमा लगानी बढाउनुपर्छ। जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्रमा नयाँ चुनौती थपिएका छन्। खडेरी, बाढी, रोग तथा कीराको समस्या बढ्दो क्रममा छ। यस्ता चुनौती सामना गर्न उन्नत तथा रोग प्रतिरोधी बीउ विकास गर्न आवश्यक छ। कृषि अनुसन्धान केन्द्रहरूलाई सुदृढ बनाउँदै अनुसन्धानका उपलब्धि किसानसम्म पुर्याउनुपर्छ।
चौथो, कृषि उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्नुपर्छ। किसानले मेहनत गरेर उत्पादन गरे पनि उचित मूल्य नपाउने समस्या व्यापक छ। कहिले तरकारी सडकमा फाल्नुपर्ने अवस्था आउँछ भने कहिले बिचौलियाले अधिकांश लाभ लिने गर्छन्। यस समस्याको समाधानका लागि कृषि उपज संकलन केन्द्र, चिस्यान गृह, भण्डारण केन्द्र तथा प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न आवश्यक छ। किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न सरकारले प्रभावकारी बजार नीति लागू गर्नुपर्छ।
पाँचौँ, कृषि क्षेत्रमा युवाहरूको सहभागिता बढाउनुपर्छ। पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीको आकर्षणका कारण गाउँका युवाहरू विदेशिने क्रम बढेको छ। परिणामस्वरूप खेतीयोग्य जमिन बाँझो बस्न थालेको छ। यदि कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, सम्मानित र आम्दानीमूलक बनाउन सकियो भने युवाहरूलाई स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ। कृषि उद्यमका लागि सहुलियत ऋण, अनुदान, तालिम तथा प्रविधिको पहुँच उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।
छैटौँ, कृषि सहकारी तथा किसान समूहहरूलाई सशक्त बनाउनुपर्छ। साना किसानले एक्लै प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुने भएकाले सामूहिक खेती र सहकारी प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसबाट उत्पादन लागत घट्ने, बजार पहुँच बढ्ने र किसानको सौदाबाजी क्षमता पनि वृद्धि हुन्छ।
सातौँ, रैथाने बाली तथा स्थानीय उत्पादनको संरक्षण र प्रवर्द्धन आवश्यक छ। नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा पाइने स्थानीय धान, कोदो, फापर, मकै, गहुँ, फलफूल तथा तरकारीका जातहरू पोषणयुक्त र वातावरणअनुकूल छन्। यस्ता उत्पादनको व्यावसायीकरणले खाद्य सुरक्षा र आयआर्जन दुवैमा योगदान पुर्याउन सक्छ।
आठौँ, कृषि र पर्यटनलाई जोड्न सकिन्छ। कृषि पर्यटनको अवधारणाले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्न मद्दत पुर्याउँछ। गाउँमा उत्पादन हुने रैथाने खाना, अर्गानिक उत्पादन तथा कृषि अनुभवलाई पर्यटनसँग जोड्न सके अर्थतन्त्र सुदृढ बन्न सक्छ।
