दाङ । नेपाल कृषिप्रधान देश भए पनि कृषिलाई अझै पूर्ण रूपमा व्यवसायसँग जोड्न सकिएको छैन। उत्पादन बढे पनि बजार, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिको अभावले किसानले उचित लाभ पाउन सकेका छैनन्। यस्तै अवस्था कागती खेतीमा पनि देखिन्छ। मौसमअनुसार धेरै कागती फल्दा बजारमा मूल्य अत्यन्तै घट्ने, बिक्री नहुने र उत्पादन नै खेर जाने समस्या किसानले वर्षेनि भोग्दै आएका छन्। यदि कागती खेतीलाई उत्पादनदेखि प्रशोधन, ब्रान्डिङ र बजारीकरणसम्म जोड्न सकियो भने यसले हजारौँ युवालाई रोजगारी, किसानलाई स्थायी आम्दानी र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई नयाँ गति दिन सक्छ।
घोराही उपमहानगरपालिकाको पहाडी क्षेत्रको हावापानी, माटो र भू–बनोट कागती खेतीका लागि निकै उपयुक्त मानिन्छ। यहाँका सौडियार, हापुर, रामपुर, धर्ना, गोग्ली तथा अन्य पहाडी बस्तीहरूमा व्यवस्थित रूपमा कागती खेती विस्तार गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ। यी क्षेत्रमा पर्याप्त घाम लाग्ने, पानीको निकास राम्रो हुने तथा कागतीका लागि उपयुक्त माटो भएकाले व्यावसायिक खेतीको उत्कृष्ट आधार तयार भएको छ। सिँचाइ, प्राविधिक सहयोग, गुणस्तरीय बिरुवा र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके घोराही भविष्यमा नेपालकै प्रमुख कागती उत्पादन केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।
व्यावसायिक कागती खेतीका लागि सर्वप्रथम किसानलाई आधुनिक खेती प्रविधिको ज्ञान दिनुपर्छ। उन्नत जातका बिरुवा, वैज्ञानिक दूरीमा रोपाइँ, प्राङ्गारिक तथा सन्तुलित मल व्यवस्थापन, थोपा सिँचाइ प्रणाली, रोग तथा कीरा नियन्त्रण, नियमित काँटछाँट र बगैँचा व्यवस्थापनमा विशेष जोड दिनुपर्छ। किसानलाई नियमित तालिम, सहुलियत ऋण, बाली बीमा, अनुदान तथा कृषि प्राविधिकको प्रत्यक्ष सहयोग उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। समूह तथा सहकारीमार्फत सामूहिक उत्पादन प्रणाली विकास गर्न सके उत्पादन लागत घट्छ, गुणस्तरमा एकरूपता आउँछ र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सजिलो हुन्छ। सामूहिक खेतीले किसानको सौदाबाजी क्षमता पनि बढाउँछ।
कागती धेरै फलेपछि त्यसलाई कच्चा रूपमा मात्र बिक्री गर्ने होइन, प्रशोधन गरेर मूल्य अभिवृद्धि गर्नुपर्छ। यहीँबाट उद्यमशीलताको वास्तविक सुरुआत हुन्छ। कागतीबाट जुस, स्क्वास, सिरप, अचार, जाम, क्यान्डी, ड्राइ लेमन, लेमन पाउडर, लेमन टी, आवश्यक तेल (Essential Oil), लेमन सिरका, लेमन क्लिनर, साबुन, फेसवास, सुगन्धित तेल तथा अन्य सौन्दर्य सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ। कागतीको बोक्राबाट आवश्यक तेल निकाल्न सकिन्छ भने बाँकी अवशेषबाट जैविक मल वा पशु आहारसमेत उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसरी एउटै उत्पादनबाट धेरै वस्तु उत्पादन हुँदा किसानले वर्षभरि आम्दानी लिन सक्छन् र कुनै पनि उत्पादन खेर जाँदैन।
विश्वका धेरै देशहरूले कागतीलाई कृषि उत्पादनभन्दा ठूलो उद्योगको रूपमा विकास गरेका छन्। भारतमा कागती प्रशोधन उद्योग व्यापक रूपमा सञ्चालनमा छन्। त्यहाँ किसान र उद्योगबीच प्रत्यक्ष सम्झौता हुने भएकाले उत्पादित कागती खेर जाँदैन। इटालीमा कागतीबाट विश्वप्रसिद्ध पेय पदार्थ, सुगन्धित तेल र सौन्दर्य सामग्री उत्पादन गरिन्छ। स्पेनमा निर्यातमुखी कागती खेती सञ्चालन गरिएको छ, जहाँ आधुनिक प्याकिङ, ग्रेडिङ र चिस्यान भण्डारण प्रणाली विकास गरिएको छ। अमेरिकाको क्यालिफोर्नियामा विशाल व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गरी विश्व बजारमा कागती निर्यात गरिन्छ। अर्जेन्टिना त कागतीबाट आवश्यक तेल उत्पादन गर्ने प्रमुख राष्ट्रहरूमध्ये एक हो। यी देशहरूको अनुभवले देखाउँछ कि उत्पादनसँगै प्रशोधन उद्योग स्थापना गरे मात्रै कृषिबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ।
घोराहीको पहाडी क्षेत्रमा पनि यस्तै मोडेल अपनाउन सकिन्छ। प्रत्येक वडामा कागती उत्पादन गर्ने किसान समूह गठन गरी सामूहिक खेती विस्तार गर्नुपर्छ। उत्पादन संकलन केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। त्यसपछि स्थानीय स्तरमै ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, प्रशोधन र भण्डारण केन्द्र सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले ढुवानी खर्च घटाउने मात्र होइन, स्थानीय युवालाई रोजगारी पनि सिर्जना गर्छ। यदि किसान, सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारबीच सहकार्य हुन सके घोराहीको कागती उद्योग दिगो रूपमा अघि बढ्न सक्छ।
कागतीमा आधारित लघु उद्योग स्थापना गर्न अत्यधिक ठूलो लगानी आवश्यक पर्दैन। सामान्य स्तरको उद्योग सञ्चालनका लागि भवन व्यवस्थापन, जुस निकाल्ने मेसिन, पल्पर, फिल्टर, स्टेनलेस स्टिल ट्याङ्की, बोतल भर्ने मेसिन, सिलिङ मेसिन, लेबलिङ उपकरण, प्याकेजिङ सामग्री तथा आधारभूत प्रयोगशाला गरी करिब २५ लाखदेखि ५० लाख रुपैयाँको प्रारम्भिक लगानीबाट उद्योग सुरु गर्न सकिन्छ। यदि आवश्यक तेल निकाल्ने डिस्टिलेसन प्लान्ट, चिस्यान भण्डारण र स्वचालित प्याकेजिङ प्रणाली थप्ने हो भने लगानी ७५ लाखदेखि १ करोड रुपैयाँ वा सोभन्दा बढी पुग्न सक्छ। सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारको साझेदारीमा यस्ता उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ।
लघु उद्योग स्थापना भएपछि किसानले उत्पादनको सुनिश्चित बजार पाउँछन्। उद्योगले स्थानीय किसानसँग प्रत्यक्ष सम्झौता गरी निश्चित मूल्यमा कागती खरिद गर्न सक्छ। यसले बजार मूल्य घट्दा पनि किसानलाई नोक्सानी हुन दिँदैन। उद्योगले उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रान्ड बनाएर बिक्री गर्न सक्छ। “घोराही लेमन”, “दाङ लेमन” वा “राप्ती लेमन” जस्ता स्थानीय ब्रान्डले बजारमा छुट्टै पहिचान बनाउन सक्छन्। आकर्षक प्याकेजिङ, गुणस्तर प्रमाणिकरण र डिजिटल प्रचारले यस्ता उत्पादनलाई देशभर तथा विदेशसम्म पुर्याउन सकिन्छ।
कागती खेतीलाई पर्यटनसँग पनि जोड्न सकिन्छ। कागतीका बगैँचालाई कृषि पर्यटन (Agri-tourism) का रूपमा विकास गरी आगन्तुकलाई बगैँचा अवलोकन, ताजा कागती टिप्ने, कागतीबाट बनेका परिकार चाख्ने, प्रशोधन उद्योग अवलोकन गर्ने तथा स्थानीय संस्कृति अनुभव गर्ने अवसर दिन सकिन्छ। होमस्टे, स्थानीय परिकार र कृषि अनुभवलाई जोडेर ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई थप सुदृढ बनाउन सकिन्छ। यसबाट किसानले उत्पादन बिक्रीसँगै सेवा क्षेत्रबाट पनि अतिरिक्त आम्दानी गर्न सक्छन्।
यस अभियानमा स्थानीय सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। कागती खेतीका लागि विशेष उत्पादन क्षेत्र घोषणा गर्ने, गुणस्तरीय बिरुवा वितरण गर्ने, सिँचाइ विस्तार गर्ने, कृषि सडक निर्माण गर्ने, शीत भण्डारण स्थापना गर्ने, किसानलाई सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउने तथा प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न अनुदान दिने नीति आवश्यक छ। साथै कृषि अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरी नयाँ प्रविधि, नयाँ जात र बजार व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। स्थानीय सरकारले कागती महोत्सव, कृषि प्रदर्शनी तथा बजार प्रवर्द्धन कार्यक्रम सञ्चालन गरेर उत्पादनको प्रचार–प्रसार गर्न सक्छ।
युवा पुस्तालाई पनि कागती खेती र प्रशोधन उद्योगमा आकर्षित गर्नुपर्छ। विदेश पलायन भइरहेका युवालाई कृषि उद्यमशीलतामा फर्काउने वातावरण सिर्जना गर्न सके रोजगारीका नयाँ अवसर खुल्नेछन्। डिजिटल बजार, सामाजिक सञ्जाल, ई–कमर्स तथा अनलाइन डेलिभरी सेवामार्फत कागतीजन्य उत्पादन देशभर बिक्री गर्न सकिन्छ। युवाले आधुनिक प्रविधि, डिजिटल मार्केटिङ, ब्रान्डिङ र नवप्रवर्तनलाई कृषि व्यवसायसँग जोड्न सके कागती खेती नयाँ पुस्ताको आकर्षक व्यवसाय बन्न सक्छ।
अब घोराहीको पहाडी क्षेत्रमा केवल कागती उत्पादन गरेर मात्र पुग्दैन। उत्पादनलाई उद्योगसँग, उद्योगलाई बजारसँग र बजारलाई ब्रान्डसँग जोड्नुपर्छ। यसका लागि किसान, सहकारी, निजी क्षेत्र, स्थानीय सरकार र वित्तीय संस्थाबीच बलियो साझेदारी आवश्यक छ। उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी र बजारीकरणको एकीकृत प्रणाली विकास गर्न सके कागती खेती केवल कृषि पेशा मात्र नभई समृद्धिको बलियो आधार बन्न सक्छ।
घोराहीको पहाडी क्षेत्रमा व्यावसायिक कागती खेती र कागतीमा आधारित उद्यमशीलताको विकासले कृषि क्षेत्रलाई नयाँ दिशा दिनेछ। यसबाट किसानको आय बढ्ने, युवाले स्वदेशमै रोजगारी पाउने, महिलाको आर्थिक सहभागिता बढ्ने, स्थानीय उद्योगको विकास हुने र समग्र अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ। सही नीति, दीर्घकालीन योजना, प्रविधिको प्रयोग र सबै पक्षको सहकार्य हुन सके घोराही कागती उत्पादन र प्रशोधनको राष्ट्रिय नमुना बन्न सक्छ। कृषिलाई उद्योगसँग जोड्ने, उद्योगलाई बजारसँग जोड्ने र बजारलाई विश्वसँग जोड्ने यही अभियानले घोराहीको पहाडी क्षेत्रलाई आर्थिक समृद्धिको नयाँ केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्नेछ। यही मार्गबाट आत्मनिर्भर कृषि, उद्यमशील समाज र समृद्ध घोराही निर्माणको सपना साकार पार्न सकिन्छ।
